Esmâ-i Hüsnâ: Allah'ın Güzel İsimleri

Her gönül karanlıkta Allah’a doğru bir el uzatır. Kur’an bu uzanışa bir armağanla cevap verir: Allah bize isimlerini bildirmiştir. O, ismi olmayan bir mutlak, âlemin ardındaki bir sessizlik değildir. O kendini tanıtmıştır ve bunu isimleriyle yapmıştır. “En güzel isimler Allah’ındır; öyleyse O’na o isimlerle dua edin” (A’râf, 7/180). Gelenek bu isimleri tek bir adın altında toplar: esmâ-i hüsnâ, güzel isimler.

Peygamber, Allah’ın doksan dokuz ismi olduğunu, bunları birer birer içine sindiren ve onlarla yaşayan kimsenin cennete gireceğini bildirir (Buhârî ve Müslim). Sayı bir kafes değildir. Klasik âlimler Allah’ın isimlerinin doksan dokuzla sınırlı olmadığını söylemişlerdir. Hadis, insanın öğrenip biçimlenebileceği belli bir öbeğe işaret eder; Allah hakkında söylenebileceklerin tamamına değil. İsimleri öğrenmek, onları taşıyan Zât’ı tanımaya başlamaktır.

Kur’ânî Temel

İsimler mutasavvıfların bir buluşu değildir. Kur’an’ın ilk sûresinden son sûresine kadar onun içinde dolaşır. Hemen her âyet bir çift isimle, sanki bir imza gibi kapanır: Azîz olan, Hakîm olan; Gafûr olan, Rahîm olan. Bu isimler kitaba o kadar derin dokunmuştur ki, Kur’an’ı dikkatle okumak başlı başına isimlerin mektebinde okumaktır.

Üç âyet bütün öğretiyi tutar. “En güzel isimler Allah’ındır; öyleyse O’na o isimlerle dua edin” (A’râf, 7/180). “De ki: İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın; hangisiyle çağırırsanız, en güzel isimler O’nundur” (İsrâ, 17/110). Ve Haşr sûresinin son satırları: “O, yaratan, var eden, şekil veren Allah’tır. En güzel isimler O’nundur. Göklerde ve yerde ne varsa O’nu tesbih eder” (Haşr, 59/24).

Bu âyetlerden iki şey çıkar. Birincisi, isimler kullanılmak için verilmiştir. Onlar uzaktan hayran olunacak bir liste değil, Allah’a nasıl seslenmemiz gerektiğinin ta kendisidir. İkincisi, isimler tevkîfîdir: gelenek, Allah’ı ancak O’nun kendini adlandırdığı gibi adlandırabileceğimizi söyler, kendi tasavvurumuzca değil. Yolun ilk edebi budur. Kendi arzularımızdan bir tanrı uydurup ona güzel sıfatlar yakıştırmayız. O’nun verdiği isimleri alır ve onların kendisi hakkındaki resmimizi düzeltmesine izin veririz.

Cemâl İsimleri ve Celâl İsimleri

Klasik sûfîler isimleri iki büyük âileye ayırır: cemâl isimleri, yani güzellik isimleri, ve celâl isimleri, yani azamet isimleri.

Cemâl isimleri yakınlıktan, rahmetten, lütuftan ve şefkatten söz eder. Er-Rahmân, rahmeti her şeyi kuşatan. Er-Rahîm, rahmetini bağışlayan. El-Vedûd, çok seven. El-Latîf, gönle, izini süremeyeceği yollardan ulaşan ince lütuf sahibi. El-Gafûr, bağışlayan; affı her günahtan daha geniş olan. Bu isimler gönlü yaklaştırır ve ısıtır.

Celâl isimleri büyüklükten, kudretten ve Allah’ı yaratılmışların bütünüyle üstüne çıkaran bir adaletten söz eder. El-Kahhâr, her şeye üstün gelen. El-Cebbâr, kırılanı onaran, kendisi ise asla kuşatılmayan. El-Azîm, azameti sonsuz olan. El-Adl, mutlak adil. Bu isimler gönle haşyet öğretir, onu küçültür.

Allah ile bir ömür bu iki kanat arasında gider gelir. Haşyetsiz ümit gevşekleşir; ümitsiz haşyet acılaşır. Mü’min ikisini birden taşır: rahmetin sıcaklığını ve azamet karşısındaki titreyişi. Bu ikisi arasındaki gerilim onu ayakta tutar. Yine de iki âile iki ayrı tanrı değildir, eşit ağırlıkta da değildir. Sahih bir hadiste Allah, rahmetinin gazabını geçtiğini bildirir (Buhârî). Celâl isimleri gerçektir, fakat son sözü olan bir rahmete hizmet ederler. İkisi el-Câmi’ isminde buluşur ve uzlaşır: bütün isimleri tek ve bölünmez bir hakikatte toplayan isimde.

Allah: Bütün İsimleri Kuşatan İsim

Bütün isimler içinde biri ayrı durur. Âlimlerin Zât ismi, ism-i zât, ya da bütün isimleri kuşatan isim, el-ism el-câmi’ dedikleri isim Allah’tır. Öteki isimler Allah’ın nasıl fiilde bulunduğunu ve yaratılmışla nasıl bir bağ kurduğunu anlatır. Er-Razzâk O’nu rızık veren olarak adlandırır; el-Hakîm O’nu hikmet sahibi olarak. Allah ismi ise bunlardan hiçbirini tek başına değil, hepsini birden adlandırır. O bir niteliğe değil, bizzat Zât’a işaret eder: her ismi taşıyan, yanında başkası bulunmayan O’na.

İmanın şahitliği bunun üzerine kurulur: lâ ilâhe illallah, Allah’tan başka ilâh yoktur. Her isim O’na açılan bir penceredir. Allah ise pencerelerin baktığı O’dur. Gelenek ayrıca ism-i a’zam’dan, dualara icabet edilen en büyük isimden söz eder. Âlimler bunun hangi isim olduğunda farklı görüşler ileri sürmüş, çoğu onun Allah isminin kendisi olduğunu ya da kul bütün isimlere hürmet etsin diye isimler arasında gizlendiğini söylemiştir.

İsimler: Allah’ın Kendini Açması

Sûfî okuyuş burada daha derine iner. Niçin bir âlem var? Geleneğin verdiği cevaplardan biri şudur: âlem, isimlerin görünür hâle geldiği yerdir.

Er-Razzâk, yani rızık veren ismi, Allah’ta âtıl değildir. Rızıklandırılacak birini gerektirir. El-Gafûr, yani bağışlayan, bağışlanacak birini ister. Er-Rahîm, yani rahmet eden, rahmeti alacak birini. Bu gözle okunduğunda bütün yaratılış, ilâhî isimlerin içlerinde taşıdıklarını gösterdiği açık bir meydandır. Sûfîler bu gösterişe tecellî der: Allah’ın, yarattığı ve ayakta tuttuğu şeyler aracılığıyla isimlerini bildirmesi.

Bunu büyük bir dikkatle dinlemek gerekir, çünkü yanlış anlamak kolaydır. Yaratılış Allah olmaz, Allah da kendini yaratılışa dökmez. Ayna, yansıttığı yüz değildir. Çocuğunun üstüne eğilen bir annede rahmeti gördüğünde, er-Rahîm’in bir izini, bir eserini görmüş olursun. Allah’tan bir parça görmüş olmazsın. Yaratan, yaratan olarak kalır; yaratılan, yaratılan olarak. İsimler, aradaki mesafenin nasıl silindiğini değil, bilgi ve sevgiyle nasıl aşıldığını gösterir. İşte İbn Arabî ile vahdet-i vücud ehlinin yürüdüğü o dikkatli yol budur: her şey Allah’a işaret eder ve O’nunla kâimdir, fakat hiçbir şey O değildir.

İşte tam burada el-Vedûd, çok seven, geleneğin merkezine bu kadar yaklaşır. Gönülde yükselen sevgi Allah değildir, ama Allah’ın kendi Zâtında taşıdığı bir ismin yaratılmış bir yankısıdır. İsimleri öğrenmek, sonunda yolun kalbindeki aşka çekilmektir.

İsimlerle Biçimlenmek

Maksat isimleri bilmek değildir. Onlarla biçimlenmektir. Sûfîler tahalluk’tan söz eder: ilâhî isimlerin ahlâkıyla ahlâklanmak, kula yaraşan o küçük ve ödünç ölçü içinde.

Er-Rahîm’i gerçekten öğrenen merhametli olur. El-Gafûr’u öğrenen, bağışlaması zor olanı bağışlamayı öğrenir. Es-Sabûr’u, yani sabırlı olanı öğrenen, eskiden onu kıracak şeyler karşısında metanet kazanır. İsimler yalnızca bilgi konusu değil, kalbin müfredatıdır. Bir ismi anıp da onunla değişmemek, onun maksadını ıskalamaktır.

Bunun yumuşatılmaması gereken sert bir yanı vardır. Bir ismi üstlenen kul o isim olmaz, Allah da olmaz. Gazâlî, isimler üzerine o büyük eseri el-Maksad el-Esnâ’da bu noktada kesin konuşur: insanın bir isimden payı silik bir benzeyiştir, kalbin parlatılmasıdır; öyle ki temiz bir ayna güneşi yansıttığı hâlde asla güneş olmaz, kalp de öyle yansıtır. Kul kul olarak kalır. Bu ubûdiyettir, hakiki kulluktur; kaçılacak bir kafes değil, bir yaratılmışın olabileceği en gerçek ve en yüce hâldir. Er-Rahîm’i yansıtırken bütün varlığınla er-Rahîm olmadığını bilmek: bütün sanat işte budur.

Allah’a İsimleriyle Yakarmak

Kur’an yalnızca isimlerin güzel olduğunu söylemez. “O’na o isimlerle dua edin” der. İsimler, Allah’a geri söylenmek için verilmiştir.

Bu, zikrin, yani Allah’ı anmanın köklerinden biridir. Bir ismi huzûr ile tekrarlamak, belli bir kapıyı çalmaktır. Yâ Latîf diye döne döne çağıran gönül, kendisine yumuşaklıkla muamele edilmesini diler; yâ Gafûr diye tutunan gönül, bağışlanmaya yaslanır. İsimler günlük namazlara, dualara ve tesbihin sessiz çekilişine, asırlardır mü’mine eşlik eden o sübhaya girer.

Hadis, isimlerin ihsâsını yapanın cennete gireceğini söyler; bu kelime aynı anda iki mânâ taşır: onları saymak ve onları gönle almak. Yaşamadan saymak kastedilen değildir. İsimler bir muska ya da bir şifre de değildir. Onlar bir numeroloji değildir, dünyayı kendi dileğine boyun eğdiren bir çark da değildir. Onlar bir münasebetin kapılarıdır. Anarak çalarsın, ve cevap verenle değişirsin.

İsimler, arayan zihne Allah’ın bir rahmetidir. O bizi tek bir çıplak kelimeyle, başka bir şey vermeden bırakabilirdi. Bunun yerine bize Rahîm, Gafûr, Karîb, Vedûd, Adl ve Hakîm olduğunu bildirdi ve bizi her biriyle kendisine yakarmaya çağırdı. İsimlerin içinde ağır ağır yürümek, her birinin gönlü düzeltmesine ve genişletmesine izin vermek, bir ömrü onu var edeni tanımakla geçirmektir.

Kaynaklar

• Kur’ân-ı Kerîm, özellikle A’râf 7/180, İsrâ 17/110, Tâhâ 20/8 ve Haşr 59/22-24.
• Buhârî ve Müslim, doksan dokuz isim hadisi ve Allah’ın rahmetinin gazabını geçtiği rivayeti.
• Ebû Hâmid el-Gazâlî, el-Maksad el-Esnâ fî şerhi esmâillâhi’l-hüsnâ (yaklaşık 1095).
• İbn Arabî, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye (yaklaşık 1230), ilâhî isimler ve tecellî üzerine.
• Beyhakî, el-Esmâ ve’s-sıfât (yaklaşık 1050).