Bezm-i Elest: Ezeli Söz

Hemen her insan hayatında, habersiz bir an gelir; göğüste bir şey açılır. Bir şiir mısrası, bir gün batımı, bir musiki cümlesi, gece odasının ansızın gelen sessizliği. Şu anki hayatın hiçbir olayının açıklayamayacağı bir sebeple kalp sızlar. Yakın dünyada eksik olan bir şey yoktur. Yine de bedenin içinden, bedenin asıl yuva olmadığını bilen bir gurbet duygusu geçer. Sufi gelenek bu sızlamayı daima ciddiye almıştır. Onu bir arıza ya da romantik ruh hâli saymaz. Bir hatıra olarak görür.

Geleneğe göre her ruh, kendi doğumundan daha eski bir ânın izini içinde taşır. Bildiğimiz biçimiyle zaman başlamadan önce, ruh herhangi bir bedene girmemişken, âlemlerin Rabbi her insan ruhuna hitap etti ve tek bir soru sordu. Ruhlar cevap verdi. Cevap unutuş âlemine girilmeden önce verilmiş olsa da, kalbin derinliğinde bu hayatta tamamıyla silinemeyecek bir iz bıraktı. Sıradan bir öğleden sonra ortasında bizi şaşırtan o özlem, hâlâ çınlamakta olan o ilk cevabın yüzeydeki dalgasıdır.

Bu, Bezm-i Elest doktrinidir; yawmü’l-mîsak, ezeli ahdin günü.

Kur’ani Kaynak

Bu doktrin şâirâne bir hayal değildir. Tek bir Kur’an ayetine, kısa ve mutlak bir ayete dayanır:

“Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendi kendilerine şahit tutmuştu: Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Onlar da: Evet, şahit olduk, demişlerdi. Kıyamet gününde: Biz bundan habersizdik, demeyesiniz diye.” (A’raf 7:172)

Allah’ın sorusunun Arapçası e lestü bi-rabbiküm, “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?“dir. Her ruhun cevabı belâ, “Evet, şahidiz.” Bu tek Arapça kelimeden, elestü’den, gelenek olayın adını türetir. Fars ve Türk şiirinde Elest, Bezm-i Elest, Elest Meclisi: hepsi bu ayete işaret eder.

Ayet zamandan önce vuku bulan bir sahneyi tarif eder. Allah Âdem’in sulbünden Âdem’in bütün zürriyetini, var olacak her insanı çıkarır. Onları kendilerine gösterir. Onlara doğrudan hitap eder. Sorusunu sorar. Onlar cevap verir. Misâk mühürlenir. Ayet sebebini söyleyerek kapanır: hiçbir insan kıyamet gününde habersizdik diyemesin diye. Her ruh soruyu işitmiştir. Her ruh cevabı vermiştir. Karşılaşma olmuştur. Bu dünyada yaşanan unutuş, ilk evet’i silmez.

Klasik müfessirler bu ayeti büyük bir titizlikle incelemiştir. İmam Taberî, Câmiu’l-Beyân (h. 883) eserinde erken neslin yorumlarını korumuştur. İmam Fahrüddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb (h. 1210) tefsirinde felsefi imaları açmıştır. İki ekol de ayetin gerçek bir, fakat zaman-öncesi düzlemde gerçek bir olayı tasvir ettiğinde hemfikirdir. Sufiler ayeti aldı ve onu ruh anlayışlarının köşe taşı yaptı.

Misâk Ruh Hakkında Ne Söylüyor

Bezm-i Elest yalnızca metafizik bir tarihçe değildir. Her insan hakkında yapısal bir gerçeği ortaya koyar. Ruh dünyaya, soru ve cevap tarafından zaten biçimlendirilmiş olarak gelir. Boş gelmez. Yönelmiş gelir.

Bu yöneliş, Kur’an’ın başka bir ayette fıtrat dediği şeydir; ezeli, doğuştan gelen yatkınlık. “Sen yüzünü bir hanîf olarak dine, Allah’ın insanları üzerine yarattığı fıtrata çevir. Allah’ın yaratışında değişme yoktur.” (Rûm 30:30) Fıtrat, her insan ruhunda, zamandan önce verilmiş olan evet’in tortusudur. Kalbin Rabbine olan tabiî meylidir. Üzeri örtülebilir, kararabilir; çıkarılamaz.

Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem, Sahih-i Buhârî’de yer alan bir hadîste aynı ilkeyi öğretir: “Her çocuk fıtrat üzere doğar; sonra anne-babası onu Yahudi, Hristiyan ya da Mecûsî yapar.” Sufi okuma hadîsi dar polemik anlamla sınırlamaz. Onu insanlığın evrensel hâli üzerine bir beyan olarak okur. Dünyaya gelen çocuk, evet’i taşıyarak gelir. Sonra unutuş âleminde olanlar evet’i gömer, yönünü çevirir, çarpıtabilir. Fakat evet verilmiştir. Misâk gerçekti. Yöneliş, ruhun olabileceği ya da olmayabileceği bir tercih değildir. Ruhun yapısıdır.

Sazlıktan Kesilmiş Ney

Bezm-i Elest’in en meşhur Sufi işlenişi Mevlana’nın Mesnevî’sinin açılışıdır; sekiz yüz yıla yakın bir süredir Farsça okuyanların ezberinde olan on sekiz mısra. Mevlana bir imgeyle başlar:

“Dinle bu neyden, nasıl şikâyet ediyor; ayrılıklardan nasıl hikâye anlatıyor. Beni sazlıktan kestiklerinden beri, feryadımdan erkek ve kadın inledi. Ayrılıktan parça parça olmuş bir göğüs isterim ki, ona iştiyak derdini açayım.”

Ney bir flüttür, ama o aynı zamanda insan ruhudur. Sazlık ezeli vatandır, neyin kesildiği yer. Flütün içindeki boşluk onun musiki yapmasını sağlar; ayrılığın acısı ruhun özlemi ifade etmesini sağlar. Bütün Mesnevî, altı cilt ve yirmi beş bin beyit, bu açılış imgesinin açılımıdır. Sufi hayat, kesilmiş neyin hayatıdır; aslından unutuş ülkesine getirildiğini bilen ve bunu hep söylemek zorunda olan ruhun hayatı.

Mevlana bu istiâreyi icat etmez. Onu miras alır. Sürgün, doğumdan önceki ülkeye olan gurbet imgesi, ondan önce Senâî ve Attâr’dan, ondan sonra Yunus Emre, Hafız ve Sa’dî’ye kadar Sufi şiirinde geçer. Misâk kaynaktır. Evet verilmiştir. Unutuş, ruhu Sevgili’nin artık görünmediği bir ülkeye yerleştirmiştir. Şiir geri dönüş yoludur.

Yunus Emre aynı anlayışı, köy çocuklarının ezberlediği kadar sade, âlimlerin kariyer harcayarak çözümlediği kadar derin satırlarda Anadolu Türkçesine taşır. “Aşkın aldı benden beni, bana seni gerek seni.” Bu satırları söyleyen Yunus, hiç sahip olmadığı bir şey istemez. Daima sahip olduğu, fakat dünyanın unutturduğu bir şeyin geri dönüşünü ister.

Niçin Özlüyoruz

Bezm-i Elest, seküler psikolojinin elindeki imkânlarla cevaplayamadığı bir soruya cevap verir. İnsan kalbi, dosdoğru rahat bir hayatın ortasında, niçin adlandıramadığı bir şeye sızlar? En güzel tecrübeler niçin bir hüzün izi taşır? Mutlu bir âşık, sevgilisinin kollarında ve niçin olduğunu bilmeden, niçin bazen ağlar?

Sufi cevap dosdoğrudur. Kalp tabiî unsurunda değildir. Suyun dışında uzun süre kalmış bir balık gibidir; suyun ne olduğunu unutmuştur, ama bir şeyin eksik olduğunu unutmamıştır. Bu dünyadaki her sevinç, ruhun bir zamanlar içinde durduğu ezeli huzurun parçalı bir aksidir. Her güzellik, güzelliğin kaynağına işaret eden bir parçadır. Her sevgi, ruhun yarı-unuttuğu fakat cevap vermekten kendini alamadığı bir göndericiden geç ulaşmış bir mektuptur.

Bu, dünyanın iyiliğinin reddi değildir. Sufi gelenek dünyayı reddetmez. Dünya gerçektir. İyilikleri gerçektir. Sevgileri gerçektir. Fakat nihai değildir. İşaretlerdir. Ay’ı gösteren parmak Ay değildir. İyi yemek, iyi arkadaş, iyi evlilik, iyi iş gerçek iyiliklerdir; aynı zamanda ruhun bedene gelmeye razı olduğunda gerçekten istediği şeyi gösteren işaretlerdir. İşaret, hedef sanıldığında sorun olur.

Gazzâlî, İhyâ-yı Ulûmi’d-Dîn’de bu çözümlemeyi kendine has hassasiyetle yapar. Kalp Allah için yaratıldı, der. Yaratık iyiliklerle dolu bir dünyaya yerleştirildi; her birinin, kalbin tanımak için yaratıldığı ilahi sıfatlardan parçalı bir payı vardır. Kalp güzel bir yüzü sevdiğinde, kısmen el-Cemîl ilahi ismini sevmektedir. Kalp cömert bir davranışı takdir ettiğinde, kısmen el-Kerîm ilahi ismini takdir etmektedir. Kalbin sevgileri içinde bile hissettiği özlem, sevileninin sevimliliğini ödünç aldığı kaynağa olan özlemdir. Bezm-i Elest, bu özlemin bir hata olmadığının metafizik teminatıdır. Ruhun temel yapısıdır.

Dinin Yönü

Misâk anlaşıldığında dinî hayatın yapısı anlaşılır olur. Sufi okumada din, nötr bir mahluka yabancı bir kurallar bütününün dayatılması değildir. Ruhun zaten vermiş olduğu bir evet’in geri kazanılmasıdır.

Beş vakit namaz, Ramazan orucu, tarikat’ın uzun terbiyeleri, zikir, murakabe ve muhasebe amelleri, yabancı talepler değildir. Unutuş âleminde dağılmış ruhun, daima zaten seçmiş olduğu yöne kendini geri toplama yöntemleridir. Şafakta namaz kılan sâlik, bir ilişki başlatmaz. Bir ilişkiyi hatırlar.

Bu yüzden Sufi gelenek, kendisini bir kendini-yaratma terbiyesi olarak tarif etmeyi daima reddetmiştir. Sâlik Allah’la ilişkisini icat etmez. Onu açığa çıkarır. İş kazıdır, inşa değil. Dikkatsizliğin, alışkanlığın, nefsin ve unutuşun katmanları altında, zamandan önce atılmış bir temel vardır. Terbiyeler yüzeyi açar. Açığa çıkan, daima oradaydı.

Gazzâlî, İhyâ’da kalbin bir aynaya benzediğini yazar. Ezelde ilahi soruyu işitmiş ve cevabını vermiş. Ayna mükemmelen cilalıydı, önüne konulanı yansıtırdı. Sonra doğum, iştah, dikkatsizlik dünyası geldi. Her gaflet, her günah, her takıntı aynaya bir kat toz indirdi. Ayna kırılmadı. Yansıtma kabiliyeti baki kaldı. Fakat cilalama yeniden yapılmalıdır; bunu yalnızca dinin yöntemleri, içselleştirilmiş ve eklemlenmiş hâlde, yapabilir. Aynanın cilalanması, sâlikin Bezm-i Elest günüyle temasın yenilenmesidir.

Ezeli Hitap

Ayetin bir incelik noktası dikkati hak eder. Elestü bi-rabbiküm hitabı Arapça’da soru kalıbındadır. Allah Rabliğini ilan etmez. Ruhtan onu tanımasını ister. Ruhun cevabı belâ, “Evet” bu yüzden hür bir tanıma fiilidir. Misâk zorlama değildir. Cevaplanmış davettir.

Klasik müfessirler buna dikkat etmiştir. Ayet, üstün bir gücün düşkün tebaaya dayattığı bir sözleşme değildir. Allah’ın bizzat, rahmetiyle, cevap verme kapasitesinde olarak hitap ettiği yaratıklara koyduğu bir sorudur. Cevap verme kapasitesi başlı başına bir armağandır. İnsanın haysiyeti, Sufi anlayışta, burada başlar. Her ruh, zamandan önceki anda, kendisine hitap edilmeye lâyık bulundu. Her ruh cevap haysiyetine yükseldi.

Bu yüzden Sufi gelenek insan kalbine bu kadar ciddi yaklaşır. Kalp yalnızca kan pompalayan bir uzuv değildir. Soru ile cevabın buluşma yeridir; ezeli evet’in verildiği ve, ne kadar gömülmüş olursa olsun, hâlâ verili kalmaya devam ettiği odadır. Yolun işi, bilincin henüz nüfuz etmediği derinlikte verilmiş olanı bilince geri taşımaktır.

Unutmak ve Hatırlamak

Kur’an, ruhun dünyada başına gelen iki şey için belirli bir çift kelime kullanır: gaflet ve zikir. İki kelime tesadüfen seçilmemiştir. Misâkı varsayarlar. Allah’tan gafil olmak, hiç bilmediğin bir şeyi bilmemek değildir. Zaten bildiğin bir şeyi unutmaktır. Zikirde Allah’ı hatırlamak, yeni bir şey öğrenmek değildir. Zaten orada olanı geri kazanmaktır.

Bu yüzden her Sufi tarikatın kalbinde olan zikir ameli, taşıdığı tam o anlama sahiptir. Arapça kökü hem “hatırlamak” hem “anmak” demektir. Sâlik Allah, lâ ilâhe illallah, Hû dediğinde, heceler soyut sesler değildir. Ruhun aslından tanıdığı çağrı harfleridir. Her tekrar, aynadan bir kat tozu süpürür. Her tekrar, ruhu, bir kez evet denilenin yeniden hazır olduğu açıklık ânına bir kesir kadar yaklaştırır.

Sufi üstatlar yolu daima bir geri dönüş olarak tarif eder. Cüneyd-i Bağdâdi, sâlikin “geri giden” olduğunu söylemiştir. İbn Arabî, yolculuğun râciʿûn ilallah, “Allah’a dönücüler” olduğunu yazar; innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciʿûn Kur’ani ifadesini yansıtır. Dönüş istiâre değildir. Yapısal bir tariftir. Misâktan dünyaya yürüyen ruh, hayatı boyunca geri yürümektedir. Tek soru, geri yürüyüşün farkındalıkla mı yoksa farkındalıksız mı olduğudur.

Evet’in Ağırlığı

Klasik kaynaklar uyarıcı bir imaya dikkat çeker. Eğer her ruh çoktan evet demişse, modern benin tercihlerini ihtiyari saydığı biçimde yol ihtiyari değildir. Yolu reddeden sâlik yabancı bir taleple meselelendirmemektedir. Kendi varlığının en derin katmanının zaten verdiği bir sözü çiğnemektedir. Karşı koysa bile Rabbe geri çekildiğini hissettiği o yön, kendi evet’inin onda hâlâ aktif olan yapısal çekişidir. Misâkı hiç vermemiş biri olamaz. Yalnızca verdiği misâkı kabul etmeyi reddeden biri olabilir.

Bu yüzden Kur’an misâkın bağlayıcı olduğunu söyler: “Kıyamet gününde: Biz bundan habersizdik, demeyesiniz diye.” Hiçbir insan, her ruhun Rabbinin huzuruna durduğu günde, sorunun hiç sorulmadığını söyleyemez. Sorulmuştur. Cevap verilmiştir. Dünyanın ürettiği unutuş, cevabı geri almaz. Yalnızca sâlikin, kendisinin, en derin aslında söylediği şeyi tanımasını geciktirir.

İmam Râzî tefsirinde bu imayı açar: insanın ahlaki durumu, bir yabancının durumu değildir. Bir geri dönenin durumudur. Allah’la ilişkimizi sıfırdan kurmuyoruz. En derinimizin aslında hiç terk etmediği bir ilişkiye dönüş yolumuzu buluyoruz.

Ameli Ağırlık

Misâk doktrini ciddiye alındığında günlük dinî amelin dokusunu dönüştürür.

Şafakta namaz, bir konuşmaya yeniden katılmak hâline gelir. Oruç, ruhun zaten bildiği bir sesi bastıran gürültüyü yatıştırma yolu hâline gelir. Kur’an okumak, ruhun, bilincin altındaki bir düzeyde, daima bildiğini hatırladığı kelimelerle karşılaşma hâline gelir. Bir başka sâlikle dostluk, senin gibi aynı zaman-öncesi anda evet demiş ve senin gibi geri yolda olan birinin tanınması hâline gelir.

Sufi geleneğin mesajının evrenselliğine olan güveni de buradan gelir. Misâk evrenseldir. Her insan, kültürü ya da yetiştirilişi ne olursa olsun, Bezm-i Elest gününde mevcuttu. Her insan evet’i taşır. Sâlikin işi yolunu geri bulmaktır. Mürşidin işi başkalarının yolunu geri bulmasına yardım etmektir. Yolun erişimi dar değildir, çünkü misâk dar değildi. Var olacak her ruhu kapsadı.

Bu evrensellik, dinî izâfetcilik değildir. Geri dönüş yolu, Sufi anlayışta, Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellemin en bütün ve en açık biçimde getirdiği yoldur. Fakat o yolda kendini bulan ruhun yabancı bir şey edinmesi istenmiyor. Eve dönmesi isteniyor.

Meselenin Özü

Bezm-i Elest, modern insanların sorduklarını bilmeden sordukları en derin sorunun Sufi cevabıdır. Niçin asla tam huzurlu değilim? Niçin mutluluğum bile küçük karanlık bir iplik taşıyor? Adlandıramadığım bu özlem nedir?

Geleneğin cevabı: özlem gerçektir; bir adı vardır. Ruhun, zaman başlamadan önce razı olduğu şeye çağırdığı sestir. Sızlama, terapi ya da bir sonraki kazanımla giderilecek bir kusur değildir. Soruyu soran Yegâne’ye doğru adım adım yürüyerek onurlandırılacak bir hatıradır.

“Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Belâ, dediler.” (A’raf 7:172)

Bu, asıl ayet ve asıl evet’tir. Her namaz, her zikir nefesi, her sıkıntı altında her sabır ameli, kimsenin dinlemediği gecedeki her dürüst söz, ruhun, bu dünyanın dilinde, bir önceki dünyanın dilinde kendisine sorulan soruya yeniden evet demesidir.

Geleneğin koruduğu yol, o evet’in bir bedene, bir hayata, bir günlük terbiyeye taşınması yoludur; ta ki beden döndüğü ve ruh bir zamanlar durduğu yerde yeniden durduğu güne kadar; o gün artık unutmadan, o zaman verdiği cevabın hâlâ aynı cevap olduğunu bulur.

Kaynaklar

• Kur’an-ı Kerim: A’raf 7:172; Rûm 30:30
• Fıtrat Hadisi (Sahih-i Buhârî)
• İmam Taberî, Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân (h. 883)
• Fahrüddin Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb (h. 1210)
• Gazzâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn (h. 1097)
• Mevlana, Mesnevî (h. 1273)
• İbn Arabî, Fusûsu’l-Hikem (h. 1230)
• Yunus Emre, Divân (h. 14. yüzyıl)