Nefis Nedir? Kur'an'da ve Tasavvufta Nefsin Anlamı

Tasavvuf kitaplarında en çok geçen kelimelerden biri nefistir. Nefsi terbiye etmekten, nefse uymamaktan, nefsin mertebelerinden söz edilir. Ama nefis kelimesinin ne anlama geldiği çoğu zaman anlatılmaz; okuyucunun bildiği varsayılır. Bu yazıda önce kelimenin anlamını, sonra Kur’an’da nasıl kullanıldığını, ardından nefsin ruh, kalp ve akıl ile farkını ve en sonda nefsin niçin terbiye edildiğini ele alacağız. Nefsin yedi mertebesi ve her mertebenin ayrıntısı için sitede ayrı yazılar vardır; bu yazı onların hepsinden önce okunacak giriş yazısıdır.

Kelimenin Anlamı

Nefis, Arapça “nefes” kelimesiyle aynı köktendir. Sözlükte can, kişi, kendi ve benlik anlamlarına gelir. Türkçede bugün de bu anlamların izi vardır: “nefsim çekti” diyen kişi arzusunu, “nefsine yenildi” diyen kişi kendi zayıf tarafını kasteder. Kelimenin bu geniş anlamı Kur’an’da da görülür. Bu yüzden nefis, tek bir şeyin adı değildir; bağlama göre insanın bütününü, kendisini veya kendi içindeki bir yönü anlatır.

Kur’an’da Nefis

Kur’an-ı Kerim’de nefis kelimesi çok yerde geçer ve her yerde aynı anlamı taşımaz. Bazı âyetlerde insanın bütünü kastedilir: “Her nefis ölümü tadacaktır” (Âl-i İmrân sûresi, 185. âyet). Bazı âyetlerde “kendi” anlamındadır: “Kendinizi öldürmeyin” (Nisâ sûresi, 29. âyet) buyruğunun aslında “nefislerinizi” kelimesi geçer. Bazı âyetlerde ise nefis, insanın içinde kötülüğe çeken taraftır: “Nefis, Rabbimin merhamet ettiği hariç, kötülüğü şiddetle emreder” (Yûsuf sûresi, 53. âyet).

Şems sûresi bu son anlamı bütün insanlar için açıklar: “Nefse ve onu düzenleyene, sonra ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene yemin olsun ki, nefsini arındıran kurtuluşa ermiş, onu karartan da ziyana uğramıştır” (Şems sûresi, 7-10. âyetler). Bu âyetlere göre nefis Allah tarafından yaratılmış ve düzenlenmiştir. İçine hem kötülüğe gitme hem de sakınma kabiliyeti konmuştur. Yani nefis baştan kötü değildir; iki yöne de gidebilen bir yapıdır. İnsanın işi onu hangi yöne götüreceğine karar vermektir.

Kur’an nefsin üç halinden ad vererek söz eder: kötülüğü emreden nefis (Yûsuf sûresi, 53. âyet), kendini kınayan nefis (Kıyâme sûresi, 2. âyet) ve huzura eren nefis (Fecr sûresi, 27. âyet). Tasavvuf büyükleri nefsin mertebeleri öğretisini bu üç âyetten çıkarmıştır.

Nefis, Ruh, Kalp ve Akıl

Tasavvuf kitaplarında nefis kelimesinin yanında ruh, kalp ve akıl kelimeleri de geçer. Bu dört kelime bazen aynı şeyi, bazen farklı şeyleri anlatır. Bu karışıklığı en açık biçimde Gazâlî çözmüştür. İhyâu Ulûmi’d-Dîn’in kalbin hallerini anlatan bölümünde şöyle der: bu dört kelimenin her birinin iki anlamı vardır. Birinci anlamda hepsi aynı şeyi, yani insanın bilen ve sorumlu olan asıl yönünü anlatır. Bu anlamda nefis, ruh ve kalp aynı şeydir. İkinci anlamda ise her kelime ayrı bir şeyi anlatır. Nefis kelimesinin ikinci anlamı, insanda öfke ile arzuyu toplayan ve kötü huyların kaynağı olan yöndür.

Tasavvuf ehli “nefis” derken çoğunlukla bu ikinci anlamı kasteder. “Nefse uyma” ve “nefsini terbiye et” sözlerindeki nefis budur. Ruh ise Allah’ın insana verdiği ve mahiyetini yalnız kendisinin bildiği candır: “De ki, ruh Rabbimin emrindendir” (İsrâ sûresi, 85. âyet). Kalp, insanın Allah’a yönelen merkezidir ve tasavvufun bütün emeği kalbin temizlenmesi içindir. Akıl ise doğruyu yanlıştan ayıran kuvvettir. Bu ayrımı bilmek okuyucuya şu kolaylığı sağlar: bir tasavvuf metninde nefis kötülenirken insanın kendisi kötülenmiyor, insanın içindeki bir yön kastediliyordur.

Nefis Düşman mıdır?

Tasavvuf kitaplarında nefis sık sık düşman diye anılır. Bu söz doğrudur, ama yanlış anlaşılmaya açıktır. Nefis insanın dışından gelen bir şey değildir; insanın kendi parçasıdır ve Allah onu bir hikmetle yaratmıştır. Nefis olmasa insan yemek istemez, evlenmez, çalışmaz, kendini korumaz. Sorun nefsin varlığında değil, onun başıboş bırakılmasındadır. Bu yüzden tasavvuf nefsi yok etmeyi değil, terbiye etmeyi öğretir. Tasavvuf büyükleri bunu sık kullanılan bir benzetmeyle anlatır: nefis, binek hayvanı gibidir. Binici onu eğitirse onu menzile götürür; eğitmezse hayvan biniciyi istediği yere sürükler.

Hz. Peygamber bu terbiyenin ölçüsünü şöyle vermiştir: “Güçlü kimse, güreşte rakibini yenen değildir. Güçlü kimse, öfkelendiği zaman kendine hâkim olandır” (Buhârî, Edeb 76; Müslim, Birr 107). Burada nefis öldürülmüyor, dizginleniyor. Terbiye edilen nefis kendi kendini kınamaya başlar, sonra Allah’a itaatte huzur bulur. Kur’an’ın “huzura eren nefis” dediği bu son haldir. Bu yolun başı ve sonu, insanın kendi içinde kalır; nefis her mertebede yaratılmış bir kul olarak kalır ve Rabbinin kulu olmaktan çıkmaz.

Nefsi Tanımak Niçin Gerekir

Tasavvufta sık tekrarlanan bir söz vardır: “Nefsini bilen Rabbini bilir.” Hadis âlimleri bu sözün Hz. Peygamber’e ait olmadığını söylemiş, ama anlamının doğru olduğunu kabul etmiştir. Anlamı şudur: insan kendi acizliğini, muhtaçlığını ve yaratılmışlığını tanıdıkça Rabbinin kudretini ve zenginliğini daha iyi anlar. Nefsini tanımayan insan ise kendi kusurunu görmez; kusurunu görmeyen düzelmez. Bu yüzden Muhâsibî’den Gazâlî’ye kadar bütün tasavvuf âlimleri işe nefsi tanımakla başlamıştır.

Bu tanıma işinin yolunu sitedeki diğer yazılar anlatır. Nefsin geçtiği yedi hal nefsin mertebeleri yazısında toplu olarak verilmiştir. İlk mertebe olan nefs-i emmâre ve Kur’an’ın övdüğü nefs-i mutmainne ayrı yazılarda ele alınmıştır. Nefsi bir halden ötekine taşıyan usûl ise nefis tezkiyesi yazısındadır.

Kaynaklar

• Kur’an-ı Kerim, Âl-i İmrân 3:185; Nisâ 4:29; Yûsuf 12:53; İsrâ 17:85; Kıyâme 75:2; Fecr 89:27; Şems 91:7-10
• Buhârî, Sahîh, Edeb 76; Müslim, Sahîh, Birr 107
• Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, “Kitâbu Şerhi Acâibi’l-Kalb”
• Kuşeyrî, er-Risâle, çev. Süleyman Uludağ, Dergâh Yayınları
• Süleyman Uludağ, “Nefis”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 32
• Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, Şems sûresi tefsiri