Nefs-i Emmâre: Kötülüğü Emreden Nefis

Kur’an-ı Kerim, nefsini temizleyenin kurtulduğunu haber verir: “Nefse ve onu düzenleyene, sonra ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene yemin olsun ki, nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir” (Şems 91:7-9). Bu âyete göre insan, nefsini şirkten, küfürden ve kötü huylardan temizlediği ölçüde kurtulur. Ama insan neyi temizleyeceğini bilmeden temizleyemez. Bu yüzden tasavvuf, nefsi tanımakla işe başlar. Tasavvuf büyükleri Kur’an’a dayanarak nefsin yedi mertebesi olduğunu söyler; bunların ilki nefs-i emmâredir. Bu yazıda bu ilk mertebeyi ele alacağız. Yedi mertebenin tamamı için nefsin mertebeleri yazısına bakılabilir.

Kur’an’da Nefs-i Emmâre

Emmâre, “sürekli emreden” demektir. Terim, Yûsuf sûresindeki şu âyetten alınmıştır: “Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği hariç, kötülüğü şiddetle emreder” (Yûsuf 12:53). Elmalılı Hamdi Yazır bu âyeti tefsir ederken şunu söyler: insan nefsi, kendi haline bırakılırsa kötülüğe meyleder ve bütün gücünü o yönde kullanır; bu, nefsin yaratılışında vardır. İnsan yalnız kendi nefsine kalırsa fenalığa sürüklenir. Bundan ancak Allah’ın merhamet ettiği kimseler kurtulur.

Bu âyetin Hz. Yûsuf’un dilinden söylenmesi dikkat çekicidir. Büyük bir imtihandan yüz akıyla çıkmış bir peygamber bile “nefsimi temize çıkarmam” der. Demek ki nefsin bu yönü herkeste vardır; mesele onun farkında olmaktır.

Bu Nefsin Belirtileri

Nefs-i emmâre, bedenin isteklerini her şeyin önüne koyan nefistir. Haz ve rahatlık ilk sıradadır; kalbin ve vicdanın sesi geride kalır. Bu mertebedeki insan, şeytanın vesvesesini bir emir gibi yerine getirir. Öfkesi düşünceden önce patlar. Yaptığı kötülüğü normal görür, pişmanlık duymaz, ölümü hatırlamaz. Yalan, gıybet ve alay ona zor gelmez; başkasının acısı onu ilgilendirmez, çünkü gözünde kendisinden başkası yoktur.

Kuşeyrî’nin Risâle’sinde naklettiği bir sözde Cüneyd-i Bağdâdî bu nefsi kısaca tarif eder: insanı helâke çağıran, düşmana yardım eden ve arzularının peşinden giden nefis. Buradaki “düşman” şeytandır; nefs-i emmâre onun dışarıdaki değil, içerideki ortağıdır.

Bu mertebenin en tehlikeli tarafı şudur: bu haldeki insan bu halde olduğunu kabul etmez. Nefis, yaptığı her işi kendisine güzel gösterir. İnsan yanlışlarına bahane bulur, kendini kötü görmez. Bu yüzden nefs-i emmâre sahibi, çoğu zaman kendini iyi bir insan sanır.

Kendini Beğenmek

Tasavvuf büyükleri bütün bu belirtilerin altında tek bir kök görür: kendini beğenmek. İbn Atâullah el-İskenderî Hikem’inde şöyle der: “Her günahın, gafletin ve şehvetin aslı, insanın kendi nefsinden razı olmasıdır. Her itaatin, uyanıklığın ve iffetin aslı ise nefsinden razı olmamasıdır.” Kendinden razı olan insan kendini sorgulamaz; sorgulamayan insan düzelmez.

Hz. Peygamber de aynı şeyi başka sözlerle söyler: “Akıllı kişi, nefsine hâkim olan ve ölümden sonrası için çalışandır. Âciz kişi ise nefsinin arzularına uyan ve buna rağmen Allah’tan iyilik umandır” (Tirmizî, Kıyâme 25). Burada “âciz” denilen kimse, nefsinin peşinden gittiği halde kendini kurtulmuş sanan kimsedir.

Çaresi

Nefs-i emmâre insanın kaderi değildir. Kur’an bu mertebedeki insana kapıyı açık bırakır: “Kim bir kötülük işler veya nefsine zulmeder de sonra Allah’tan bağışlanma dilerse, Allah’ı çok bağışlayıcı ve çok merhametli bulur” (Nisâ 4:110). Bu yüzden ilk adım tövbedir.

Tövbeden sonra tasavvuf ehli şu yolu gösterir. İnsan Allah’ı anmayı, yani zikri, günün bir parçası yapar. Günaha götüren arkadaşlardan ve ortamlardan uzak durur. Yüzünü gördüğünde Allah’ı hatırlatan salih insanlarla birlikte olur ve sohbet meclislerine katılır, çünkü bedenin gıdası yemek olduğu gibi kalbin gıdası da ibadet ve iyi insanların sohbetidir. Bir de yalnız kalmamaya dikkat eder, çünkü nefs-i emmâre en çok yalnızlıkta konuşur. Gazâlî İhyâ’da bu terbiyeyi uzun uzun anlatır; Anadolu’da ise Eşrefoğlu Rûmî’nin Müzekki’n-Nüfûs’u aynı yolu Türkçe olarak yüzyıllardır öğretir.

Bu yol yürünmeye başlandığında nefis hemen değişmez, ama insan değişmeye başlar. Yaptığı kötülükten rahatsız olmaya, kendini kınamaya başladığı an ikinci mertebeye adım atmış demektir. O mertebenin adı nefs-i levvâmedir ve onu ayrı bir yazıda ele alacağız.

Kaynaklar

• Kur’an-ı Kerim, Şems 91:7-9; Yûsuf 12:53; Nisâ 4:110
• Tirmizî, Sünen, Kıyâme 25
• Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, Yûsuf 12:53 tefsiri
• Kuşeyrî, er-Risâle, çev. Süleyman Uludağ, Dergâh Yayınları
• İbn Atâullah el-İskenderî, el-Hikemü’l-Atâiyye
• Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, “Kitâbu Riyâzeti’n-Nefs”
• Eşrefoğlu Rûmî, Müzekki’n-Nüfûs, haz. Abdullah Uçman, İnsan Yayınları, 2007