Neylerse Güzel Eyler: Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın Tefvîznâmesi

Anadolu insanının mezar başında ve hasta yatağında, kurak yıllarda ve korku gecelerinde yaklaşık üç asırdır sığındığı bir şiir vardır. Bu, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın yazdığı Tefvîznâme, yani İşi Allah’a Bırakma şiiridir. Her kıtasını, Türkçede artık bir atasözü olmuş bir mısrayla bitirir: Mevlâ görelim neyler, neylerse güzel eyler.

Hak şerleri hayreyler, Zannetme ki gayreyler. Arif anı seyreyler, Mevlâ görelim neyler, Neylerse güzel eyler.

Sen Hakk’a tevekkül kıl, Tefviz et ve rahat bul, Sabreyle ve razı ol, Mevlâ görelim neyler, Neylerse güzel eyler.

Naçar kalacak yerde, Nagah açar ol perde, Derman olur ol derde, Mevlâ görelim neyler, Neylerse güzel eyler.

Erzurumlu İbrahim Hakkı (ö. 1780), Tefvîznâme, Marifetnâme’den

Yaratılışı Haritalandıran Adam

İbrahim Hakkı 1703’te Erzurum’da doğdu ve Anadolu ilminin son büyük çok yönlü âlimlerinden biri oldu. Engin eseri Marifetnâme; astronomi, anatomi, nefis ilmi ve metafiziği, yaratılışı yazarı Allah olan bir kitap olarak okuma çabasında birleştirir. Eserin sonuna doğru bu şiiri koydu: koca kitabın savunduğu her şeyin özü, ama o kitabın tek sayfasını dahi okuyamayacak birinin hafızasında taşıyabileceği kadar küçük.

Tefvîznâme’nin dehası buradadır. İlim, birkaç kişi içindi. Teselli, herkes için.

Hak Şerleri Hayreyler

İlk mısra bütün akideyi söyler: Hak şerleri hayreyler, Allah şerleri hayra çevirir. Mümin için bu bir duygu değil, bir iman makamıdır. Kadere iman İslam’ın esaslarından biridir ve Anadolu geleneği bunu hiç sarsılmadan taşır: insana Allah’ın ilmi ve iradesi dışında hiçbir şey ulaşmaz; ve Allah el-Hakîm’dir, yüzü çetin göründüğünde bile hikmeti hayır olandır.

Kur’an açıkça söyler: “Olur ki bir şey hoşunuza gitmez, halbuki o sizin için hayırlıdır. Olur ki bir şeyi seversiniz, halbuki o sizin için şerdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz” (Bakara, 2:216). Şiir, şerrin şer olarak hissedildiğini inkâr etmez. İnkâr ettiği, şerrin son söz olduğudur. Arif, yani bilen kişi, onu “seyreyler”; çünkü yıkım gibi görünen şeyin içine Allah’ın sardığı hayrı defalarca görmüştür.

Teslimiyetin Dört Adımı

İkinci kıta bir merdivendir ve her basamağın gelenekte bir adı vardır. Tevekkül: dayanağını Hakk’a koy. Tefviz: işin kendisini O’na havale et ve rahat bul. Sabır: değiştiremediğin şeyde sebat et. Rıza: kaderi yalnızca katlanarak değil, ona razı olarak karşıla.

Sıralama önemlidir, söylemediği şey de öyle. Tevekkül, çabayı bırakmak demek değildir. Mümin, Peygamber’in öğrettiği gibi, önce devesini bağlar, sonra tevekkül eder. Tefviz, çabanın bittiği yerde başlar: kendine düşeni yaptığında, sonucu Sahibi’ne geri verirsin. Şiirin istediği edilgenlik değildir. Tutamadığı şeyi kemiren bir kalp ile, onu yalnızca emniyette olduğu kapıya bırakmış bir kalp arasındaki farktır.

Dert Derman Olur

“Naçar kalacak yerde, nagah açar ol perde.” Şiirin kalbi burasıdır ve Kur’an’ın Hızır kıssasıyla anlattığı hikmeti taşır (Kehf, 18:65-82): zalimin el koymasından kurtulsun diye kasten yaralanan gemi; zarar maskesi takmış bir merhamet olan o sıkıntı. Naçar kalacak yerde, yani tam çaresiz kaldığın yerde, perde geri çekilir ve tasarım görünür.

Derman olur ol derde: o dert, kendi derdinin dermanı olur. Anadolu şairleri buna defalarca döndü: yalnızca alıyor gibi görünen acının, çoğu zaman açan el olduğuna. Biraz yaşamış mümin bunun olduğunu görmüştür; ve işte o hatıra, tasarım henüz görünmeden, daha karanlığın içindeyken nakaratı söyleyebilmesini sağlar.

Deme Şu Niçin Şöyle

Buraya alınmayan kıtalardan biri bütün şiiri korur: deme şu niçin şöyle. Bu, düşünmeyi yasaklamak değildir. Kulun, Rabbinin kaderi önündeki edebidir, yani adabıdır. Kadere itiraz etmek, sahip olunmayan bir bilgiyi iddia etmek; nefsin küçük kandilini, on sekiz bin âlemi aydınlatan hikmetin karşısına dikmektir. Arif itiraz etmez. Seyreyler ve Mevlâ’nın ne yapacağını beklerken, o seyrin kendisini de seyredilen Zat’a bırakır.

Bir Zikir Olarak Nakarat

Mevlâ görelim neyler, neylerse güzel eyler. Bir kez söylendiğinde bir mısradır. Tekrar tekrar söylendiğinde bir zikir olur; kalbi, yarını elinde tutan Zat’a yeniden bağlayan bir anış. Anadolu şiiri böyle taşıdı: kazanılacak bir tartışma olarak değil, titreme dininceye kadar tekrar tekrar alınan bir nefes olarak. Bir anne onu hasta çocuğunun başında söyledi. Bir köy onu kuruyan hasadının başında söyledi. Korkuyu yok etmedi. Korkuyu yerine koydu: Allah’ın hikmetinin üstüne değil, altına.

Güzel Etmiş

Şiir bir yemine doğru yükselir. Son kıtasında İbrahim Hakkı, Allah’ın belki iyi yapmış olabileceğini ya da zamanla iyi yaptığının anlaşılacağını söylemez. Yemin eder: vallahi güzel etmiş, billahi güzel etmiş, tallahi güzel etmiş. Üçlü yemin, rızanın zirvesindeki dildir; kalbin, razı olmak için artık hayrın görünmesini beklemediği yer. Şimdi razı olur, karanlığın içinde; görülebilene değil, eyleyenin Kim olduğuna dayanarak.

İşte Tefvîznâme’nin üç yüzyıldır Türkçe konuşan dünyaya verdiği armağan budur. Hiçbir şeyin acıtmayacağını vaat etmez. Hiçbir şeyin boşa gitmediğini vaat eder; isimleri rahmet ve hikmet olan Zat’ın elinin her şeyde olduğunu, ve neylerse güzel eyler deyip bunu gönülden kastedebilen kulun, bütün yolun kendisine götürdüğü huzuru bulduğunu.

Kaynaklar

• Erzurumlu İbrahim Hakkı, Marifetnâme (1757), Tefvîznâme
• Kur’an: 2:216, 18:65-82, 65:3, 64:11
• Buhârî, Sahîh (“deveni bağla ve tevekkül et” hadisi)
• Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (1975)