Derman Arardım Derdime: Niyâzî-i Mısrî ve Dostun Yakınlığı

Bazı şiirler açıkladıkları için teselli eder. Bu şiir itiraf ettiği için teselli eder. Hayatının çoğunu sürgünde geçiren Halvetî şeyhi Niyâzî-i Mısrî, arayan kalbin en eski şikâyetiyle, yani Allah’ın uzak, aramanın bitmez göründüğü duygusuyla yüzleşti; ve buna, Anadolu’nun üç asırdır söylediği tek bir mısrayla cevap verdi: derman arardım derdime, derdim bana derman imiş.

Derman arardım derdime, derdim bana derman imiş. Bürhan arardım aslıma, aslım bana bürhan imiş.

Sağ u solum gözler idim, dost yüzünü görem deyü. Ben taşrada arar idim, ol can içinde can imiş.

Öyle bilirdim ayrıyı, dost gayrıdır ben gayrıyım. Benden görüp işiteni, bildim ki ol Cânân imiş.

Niyâzî-i Mısrî (ö. 1694), Dîvân-ı İlâhiyyât

Derman Olan Dert

İlk mısra bütün bir yaşama biçimini tersine çevirir. Kalbin sızısını çözülmesi gereken bir mesele, doldurulması gereken bir eksiklik, kapatılması gereken bir yara gibi görürüz. Niyâzî-i Mısrî bunun aksini söyler: o sızı hiçbir zaman hastalık değildi. İlacın ta kendisiydi.

Tasavvufi anlayışta insanın adını koyamadığı bir şeye duyduğu özlem bir kusur değildir. Bir davettir. Aslın kalp üzerindeki çekimidir; şevk, ruhun kendisinden geldiği Zat’a duyduğu sıla hasretidir. İnsan ömrünü bu sızıyı konforla, oyalanmayla ya da delillerle susturmaya çalışarak geçirebilir, ama sızı susmaz; çünkü onun bunlarla dindirilmesi hiç murat edilmemişti. O, insanı yurduna taşımak için vardı. Sızı yara değil, iptir. Onu hissetmek, çoktan çekilmeye başlamaktır.

Aslım Bana Bürhan İmiş

“Bürhan arardım aslıma, aslım bana bürhan imiş.” Şair burada uzun delil yolunu bir kenara bırakır. Sanki kalp bir mahkemeymiş gibi deliller toplayarak Allah hakkında akıl yoluyla kesinliğe varmaya çalışırız. Ama en derin yakîn vardıkla değil, hatırlanarak gelir.

Kur’an, ezelî bir andan söz eder: henüz yaratılmamış ruhlara Allah’ın “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye sorduğu, onların da “Evet, şahit olduk” dediği Bezm-i Elest (A’râf, 7:172). İnsanda bir şey hâlâ o “evet”i taşır. Bu, fıtrattır; kimseye öğretilmesi gerekmeyen, Hakk’a dönük o ilk yönelim. Niyâzî-i Mısrî, aslına dair bürhan arayan kişinin, ararken o bürhanı zaten elinde tuttuğunu söyler. Delil kendisidir. İçindeki özlem, onu yaratanın imzasıdır.

Dışarıda Aramak, İçeride Bulmak

İkinci kıta şiirin kalbidir ve en kolay yanlış okunan yeridir. “Ben taşrada arar idim, ol can içinde can imiş.” Şair yıllarca, Dost’un yüzünü görmek için sağına soluna baktı; sanki Allah bir yolun sonundaki bir varış yeriymiş gibi ufku taradı. Keşfi, yolun sandığından kısa olduğu değildi. Yanlış yöne baktığıydı.

Bu yakınlık Kur’an’ın kendi dilidir. “Biz ona şah damarından daha yakınız” (Kâf, 50:16). “Kullarım sana benden sorarlarsa, ben muhakkak yakınım; bana dua ettiğinde dua edenin duasına karşılık veririm” (Bakara, 2:186). “Bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer” (Enfâl, 8:24). Dost uzak değildir. Kula, kulun kendisine olduğundan daha yakındır.

“Can içinde can” ifadesini tam okumak hayatidir. Niyâzî-i Mısrî, insan ruhunun Allah olduğunu ya da Allah’ın ona girdiğini söylemiyor. Bu, Yaratan ile yaratılmış arasındaki sınırı silerdi ve gelenek bunu reddeder. Söylediği şudur: ruhu varlıkta tutan, onu kendi farkındalığından daha yakından ayakta tutan Zat, arayanın sandığı o uzak nesne hiçbir zaman olmadı. Damla deniz olmaz. Damla, kendisini dökenden bir an bile ayrı olmadığını keşfeder.

Benden Görüp İşiteni

“Benden görüp işiteni, bildim ki ol Cânân imiş.” Bu mısra, gelenekteki en nurlu ve en titizlikle korunan hadislerden birine dayanır: nâfilelerle yakınlık (kurb-i nevâfil) hadisi. Allah, sevdiği kul hakkında buyurur: “Onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum” (Buhârî).

Bu hadisin ehl-i sünnet okuması kesindir ve Niyâzî-i Mısrî’nin kastettiği de odur. Bu, kulun Allah olduğu ya da Allah’ın kul olduğu anlamına gelmez. Sevgi bir kalbi arındırdığında, Allah’ın o kalbi öyle kuşatıcı bir şekilde desteklemesi ve yönetmesi anlamına gelir ki, kul artık ancak Rabbinin nuru ve rızasıyla işitir, görür ve davranır. Melekeleri yine kendisinindir, yaratılmış ve bağımlıdır; ama yalnızca lütuf onları harekete geçirdiği ölçüde hareket eder. Bu fenâdır, nefsin müstakil iradesinin silinmesidir; ittihad, yani zatların birleşmesi değil. Kul, kul olarak kalır. Silinen, onun kendi başına eylediği vehmidir.

Halvetî Yolunun İçe Dönüşü

Niyâzî-i Mısrî, adını halvetten, yani arayanın içindekiyle yüzleşmek için dünyanın gürültüsünden çekildiği uzletten alan Halvetî yoluna mensuptu. Şiir, ezgiye dönüşmüş halvettir. Bütün hareketi bir bakış çevirmedir: sağdan ve soldan merkeze, dışarıdan içeriye, aramaktan Aranan’a.

Bunu çetin şartlarda yaşadı. Açık sözlülüğü yüzünden birden çok kez sürgüne gönderildi, ömrünü Limni adasında tamamladı. Dışarıya, hâline bakıp ümitsizliğe düşmek için her sebebi vardı. Bunun yerine içeriye baktı ve aradığı Zat’ın sürgününden de, kederinden de, kendi nefesinden de yakın olduğunu gördü. Şiir, ona inanmanın en zor olduğu yerde onu sınamış bir adamın otoritesini taşır.

Aradığını Zaten Taşıyorsun

Anadolu’nun bu şiiri söylemeyi hiç bırakmamasının sebebi budur. Şiir, sızının duracağını vaat etmez. Sızının bir yönü olduğunu, gürültü değil bir ses olduğunu ve çağırdığı Zat’ın yorucu bir aramanın sonunda değil, arayanın kendisinden daha yakın olduğunu vaat eder. Aradığın şeyi zaten taşıyorsun. Dindirmeye çalıştığın o sızı, dermanın ta kendisidir; seni, mısra mısra, hep orada olan yakınlığa doğru çeker.

Kaynaklar

• Niyâzî-i Mısrî, Dîvân-ı İlâhiyyât (y. 17. yüzyıl)
• Kur’an: 7:172, 50:16, 2:186, 8:24
• Buhârî, Sahîh, Kitâbü’r-Rikāk (kurb-i nevâfil hadisi)
• Kenan Erdoğan, Niyâzî-i Mısrî Dîvânı (1998)
• Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (1975)