Acep Şu Yerde Var m'ola: Yunus Emre Gurbet Üzerine

Şiir

Acep şu yerde var m’ola şöyle garîb bencileyin? Bağrı başlı, gözü yaşlı, şöyle garîb bencileyin.

Gezerim Rûm ile Şâm’ı, yukarı illerî kamu. Çok istedim, bulamadım, şöyle garîb bencileyin.

Kimseler garîb olmasın, hasret oduna yanmasın. Hocam, kimseler duymasın şöyle garîb bencileyin.

Söyler dilim, ağlar gözüm; garîblere göynür özüm. Meğer ki gökte yıldızım şöyle garîb bencileyin.

Nice bu dert ile yanam, ecel ere bir gün ölem; meğer ki sinimde bulam şöyle garîb bencileyin.

Bir garîb ölmüş diyeler, üç günden sonra duyalar; soğuk su ile yuyalar şöyle garîb bencileyin.

Hey Emre’m Yûnus biçâre, bulunmaz derdine çare. Var imdi gez şârdan şâre, şöyle garîb bencileyin.

”Şöyle Garîb Bencileyin”: Ruhu Adlandıran Nakarat

Şiirin nakaratı her dörtlüğün sonunda bir çan gibi tekrar eder: şöyle garîb bencileyin. Yunus bu nakaratı tarif etmez; etmesine gerek yoktur. Tekrarın kendisi mânâdır.

Nakaratın adlandırdığı şey, klasik tasavvuf terminolojisinde gurbet denilen hâldir. Bu, basit bir yalnızlık duygusu değildir; bir makâmdır: kalbin asıl yurdunu hatırlayan ve bu yüzden bu dünyayı tam olarak yurt edinemeyen sâlikin sürekli durağı. Klasik formülasyon Kuşeyrî’nin er-Risâle’sinde ve Hücvirî’nin Keşfü’l-Mahcûb’unda yer alır: gurbet, müsbet bir alâmettir, menfî bir haleti rûhiyye değil. Bu dünyada tamamen rahat eden sâlik, henüz yolcu olduğunu fark etmemiştir. Burada kendini garîb hisseden sâlik ise asıl yurdunu hatırlamaya başlamıştır.

Şiirdeki yolcu, devrin büyük tasavvuf coğrafyasında, Rûm (Anadolu) ile Şâm’da yürür ve kendisi kadar garîb birini bulamaz. Bu, övünme değildir. Gurbet’in nihayetinde bir iç makâm olduğunun, bir yer olmadığının itirafıdır. Bütün diyârları gezip kendi dengini bulamayan yolcu yalnız değildir; özlediği yurdun haritadaki hiçbir coğrafyada olmadığını söylemektedir.

Garîbin Cesedi: “Bir Garîb Ölmüş Diyeler”

Altıncı dörtlük birdenbire garîbin ölümüne döner:

“Bir garîb ölmüş diyeler, üç günden sonra duyalar; soğuk su ile yuyalar.”

Anadolu dinleyicisi bu üç mısrayı duyduğunda içi geçer. İmge somuttur: kendi insanlarından uzak bir köyde ölen yoksul bir yolcu; ölümünü kimsenin duyuramadığı bir an; haberin yavaş yavaş başkalarına ulaşması; sonunda da hazırlıksız bir cemaatin sıcağı bekleyemeyen aceleciliğinde, gariplerin gariplere yaptığı bir gusül, sıcak su yerine soğuk suyla.

Bu dörtlük teolojik olarak çok hassas bir iş yapar. İslâm hukuku, mevtânın bakımını cemaate yükler. Her Müslümanın cesedi yıkanmalı, kefenlenmeli, üzerine namaz kılınmalı, defnedilmelidir. Bunlar farz-ı kifâye’dir: orada bulunanların üstüne düşen ortak vazifelerdir. Yunus’un mısraındaki garîb ölü, bu vazifelerin tam kenarındaki vakadır: hısımı, akrabası, dostu, hak iddiası, hatta sesi olmayan kişi. Cenazenin sadeliği bizzat gurbet’in adlandırdığı boşluğu sergiler.

Ama Yunus burada bir şikâyet yazmaz. Şunu söyler: bu, ben olabilirim. Ve bu sözle aynı anda iki iş yapar.

Birincisi, dinleyiciye cemaatin garîb ölüye karşı vazifesini hatırlatır: hiçbir Müslümanın defni böyle ihmâl edilmesin; ölünün haberi üç gün sonra duyulmasın.

İkincisi, dinleyiciye, kendisini garîble özdeşleştirmeyi, henüz hayattayken bile başında bekleyecek kimsesi olmadan ölebilecek olanın hâlini içinde duymayı öğretir. İşte gurbetin talep ettiği iç dönüş budur.

Anadolu geleneği bu mısrayı yedi yüzyıl boyunca alabildiğine sevgiyle taşıdı. Cenazelerde okunur. Bektâşî ve Mevlevî zikir halkalarında söylenir. Ölmekte olanın başucunda mırıldanılır.

Garîb Hadisi: “İslâm Garîb Başladı”

Şiir, gurbet mefhumuna İslâmî zemini veren bir hadise yaslanır:

Bedeʾe-l-İslâmu garîban ve seyeʿûdu garîban kemâ bedeʾe; fe-tûbâ li-l-gurabâ’.

“İslâm garîb başladı, başladığı gibi yine garîb olarak dönecek; ne mutlu o garîblere!”

(Müslim, Sahîh, Kitâbu’l-Îmân; Tirmizî, Sünen)

Bu hadis, garîb (Arapçada gharîb) sözcüğünü olumlu bir dinî terim olarak kurar. Mekke’deki ilk Müslümanlar kendi şehirlerinde garîb idi. Dinin yaşanmasının zorlaştığı her devirde mü’minler kendi zamanlarında garîb olur. Hadis bu duruma yas tutmaz; aksine onu tebrik eder. Tûbâ li-l-gurabâ’: bu kelimedeki tûbâ, cennetin lügatçesinde bir ağaç ya da en yüksek bahtiyarlık hâli olarak geçer. Garîbler terk edilmiş değil; cennetin özel müjdesinin sahipleridir.

Yunus’un şöyle garîb bencileyin’i bu ilahî sözün beşerî karşılığıdır. Hadisin garîbi şiirdeki garîbtir. Rûm ile Şâm’ı gezip kendi dengini bulamayan yolcu, herhangi bir devrin, dünya ile kalbin yaratıldığı şey arasındaki açıklığı duymuş olan mü’minidir.

İlâhînin kapanışı da bu yüzden öyledir:

“Var imdi gez şârdan şâre, şöyle garîb bencileyin.”

Bu emir bir ümitsizlik değil, sâlikin meşrebidir: asıl yurdunun burada olmadığını kabullenmiş ve bu sebeple yeryüzündeki hayatını bir misafir gibi yürüyen yolcunun tavrı. Yunus dinleyiciye “vazgeç” demez. Garîbin yolunun, tûbâ’nın vaad edildiği yol olduğunu söyler.

Yunus, Mevlana ve Ney: Bir Gurbetin Üç Sesi

Aynı mevzu, yani ruhun bu dünyaya yabancılığı ve görür gibi olduğu yurdun özlemi, Anadolu’nun büyük şiirsel açılışlarının üçünde de işitilir.

Mevlana’nın neyi, Mesnevî’nin açılışında, koparıldığı kamışlıktan ağlar:

Dinle bu neyden, nasıl şikâyet ediyor; ayrılıklardan nasıl hikâye anlatıyor.

Neyin ağıdı firâk’ın, asıl kaynaktan ayrı düşmüşlüğün ağıdıdır. Tını Yunus’un garîb’iyle aynıdır: kalbin başka bir yerden geldiğinin farkına varışı.

Hacı Bayram-ı Velî’nin *“N’oldu bu gönlüm”*ü aynı mevzuyu sade Türkçeyle söyler: gönle ne olmuş, dert ile gam ile dolmuş. Yaslanan gönül, adlandıramayacağı bir şeyi hatırlamış olan gönüldür.

Ve burada, Yunus’un şöyle garîb bencileyin’inde, aynı firâk ve aynı ney sesi, ama bu sefer en gündelik Anadolu Türkçesinde, şehirden şehre yürüyen yoksul bir adamın sesinde. Tek bir Anadolu mirasının üç sesi: Mevlana’nın imparatorluk genişliğindeki Farsçası, Hacı Bayram’ın İç Anadolu Türkçesi ve Yunus’un köy Türkçesi; hepsi aynı hatırlayışı söyler.

Bu, dinleyicinin hangi kapıdan girerse girsin aynı odaya çıkacağı bir öğretidir.

Bu Şiir Niçin Kaldı

Yunus’tan yedi yüzyıl sonra bu şiir hâlâ Anadolu cenazelerinde okunuyor, zikir halkalarında söyleniyor ve klasik Türk musikîsinin büyük seslendiricileri tarafından kaydediliyor. Sebebi “Bir Kez Gönül Yıktın İse” ile “Severim Ben Seni Candan İçeri” için olan sebebin aynısıdır: Yunus, mü’minin durumu hakkında yapısal olarak doğru bir şeyi, hem köyün hem dergâhın aynı anda alabileceği bir Türkçeyle söyler.

Şiir bir anda üç şey öğretir.

Birincisi, mü’mine yolcu olmanın asıl mirası olan gurbet’i içinde duymayı öğretir. Tûbâ li-l-gurabâ’: garîb acınası değil, müjdelidir.

İkincisi, cemaate kendi garîb ölüsüne karşı vazifesini hatırlatır. Hiçbir Müslümanın bedeni mukaddes topraktır; ölümünün haberi üç gün sonra duyulmasın.

Üçüncüsü, sâlike kalbin yolunun bir varış yolculuğu değil, bir yürüyüş olduğunu öğretir. Var imdi gez şârdan şâre: yürü artık, şehirden şehre yürü; ve bizatihi yürüyüşün kendisi yol olsun.

Bu, Yunus’un Anadolu söyleyişinin en arınmış hâlidir: sade, dolaysız, klasik hadise teolojik olarak çapalanmış, cemaatin ölüye bakımına ahlâken çapalanmış, kalbin gurbet’ine ise tasavvufî olarak çapalanmış.

Kaynaklar

• Yunus Emre, Divan, ilâhîlerinin ana derlemesi; standart modern neşir Mustafa Tatcı’nındır
• Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Divânı: İnceleme, Metin (Ankara, 1990)
• Abdülbâki Gölpınarlı, Yûnus Emre: Hayatı ve Bütün Şiirleri (İstanbul, 1971)
• Müslim, Sahîh, Kitâbu’l-Îmân, garîb hadisi
• Tirmizî, Sünen, garîb hadisi
• el-Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye, gurbet bölümü
• Hücvirî, Keşfü’l-Mahcûb, gurbet bahsi
• el-Gazâlî, İhyâü Ulûmi’d-Dîn, Kitâbu’l-Mevt, ölünün hakları
• Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar (1918)