Aşkın Aldı Benden Beni: Yunus Emre'nin Teslimiyet Şarkısı

Şiir

Aşkın aldı benden beni, bana seni gerek seni. Ben yanarım dün ü günü, bana seni gerek seni.

Ne varlığa sevinirim, ne yokluğa yerinirim. Aşkın ile avunurum, bana seni gerek seni.

Aşkın aşıklar öldürür, aşk denizine daldırır. Tecelli ile doldurur, bana seni gerek seni.

Aşkın şarabından içem, Mecnun olup dağa düşem. Sensin dünü gün endişem, bana seni gerek seni.

Süfilere sohbet gerek, ahilere ahret gerek. Mecnunlara Leyla gerek, bana seni gerek seni.

Yunus durur benim adım, gün geçtikçe artar odum. İki cihanda maksudum, bana seni gerek seni.

Yunus Emre Divanı (y. 1240-1321)

Yunus Emre Kimdir?

Yunus Emre (y. 1240-1321), Sufi edebi geleneğinde benzersiz bir konuma sahiptir. Mevlana saray ve ilim dili olan Farsça’da yazarken, Yunus Emre sıradan insanların Türkçesinde yazdı. Tasavvufun en derin öğretilerini, bir çobanın tercümansız anlayabileceği, bir tüccarın çalışırken söyleyebileceği, bir annenin çocuklarına okuyabileceği bir dilde ifade etti.

Hayatı hakkında kesin olarak neredeyse hiçbir şey bilinmez. İç Anadolu’da nispeten az tanınan bir Sufi üstadı olan Tapduk Emre’nin müridi olduğuna inanılır. Onu çevreleyen efsaneler açıklayıcıdır: en ünlüsünde genç Yunus, kıtlık sırasında köyü tarafından Tapduk Emre’den buğday istemek üzere gönderilir. Tapduk ona buğday yerine manevi bilgi (himmet) teklif eder. Pratik düşünen ve aç olan Yunus buğdayda ısrar eder. Alır. Ama eve dönüş yolunda hatasını fark eder ve geri dönerek himmeti ister. Tapduk ona anın geçtiğini söyler. Yunus, armağan nihayet açılmadan önce yıllarca tekkede en mütevazı işleri yaparak hizmet eder.

Bu hikaye, manevi fırsatın aklın dikte edemeyeceği bir zamanlaması olduğu ve almanın yolunun çoğu zaman uzun sabır ve hizmet mevsimlerinden geçtiği Sufi ilkesini kodlar. Aynı zamanda Yunus Emre’nin şiirlerindeki doğrudanlığı da açıklar: o, âlimler için yazan bir akademisyen değildi. Mutfak işini yapmış, odunu taşımış ve beklemiş bir insandı.

Şiirin Mimarisi

“Aşkın Aldı Benden Beni”, tek bir yapısal ilke üzerine kuruludur: tekrar. “Bana seni gerek seni” ifadesi her dörtlüğün sonunda bir kalp atışı gibi döner. Bu sanatsal bir süsleme değildir. Zikirrin edebi icrasıdır: zihnin ilahi farkındalık dışında her şeyden aşama aşama boşaltıldığı tekrarlı anma pratiğinin.

Her dörtlük bir şeyi daha soyar. İlk dörtlük benliği soyar (“aşkın aldı benden beni”). İkincisi dünyevi kaygıyı (“ne varlığa sevinirim, ne yokluğa yerinirim”). Üçüncüsü sıradan bilinci (“aşk denizine daldırır”). Dördüncüsü aklı bile (“Mecnun olup dağa düşem”). Tüm bu soymanın ardında ne kalır? Yalnızca Sevgili. Yalnızca nakarat.

Bu, minyatür olarak fenâdır. Şiir fenâyı teorik olarak tarif etmez. İcra eder. Şiirin sonunda, Sevgili olmayan her şey adlandırılmış ve bırakılmıştır. Şiirin mantığını takip eden okuyucu, kendi zihinsel mobilyasının sessizce yeniden düzenlenmiş olduğunu keşfeder.

”Aşkın Aldı Benden Beni”

Açılış dizesi, Türk edebiyatının en çok alıntılanan satırlarından biridir. Anlamı birkaç düzeyde işler.

Psikolojik düzeyde, aşk tarafından öyle bürünmenin deneyimini anlatır ki olağan benlik duygusu çözülür. Herkes bunun bir versiyonunu yaşamıştır: estetik güzelliğin, kederin veya bir başka insana duyulan sevginin öyle yoğun olduğu an ki “istiyorum, ihtiyacım var, düşünüyorum” şeklindeki arka plan gürültüsü susar. Yunus Emre bunun daha radikal bir versiyonuna işaret eder: isteyen, ihtiyaç duyan ve düşünen “ben”in basitçe kenara çekildiği, öyle bütünsel bir aşk.

Sufi düzeyinde, bu fenânın kesin bir tarifidir. Aşkın aldığı “ben” kişi değildir. Kendi merkeziliğinde ısrar eden nefs-i emmaredir. Aşk Yunus’u yıkmaz. Yunus’un net görmesini engelleyen engeli kaldırır. Alınan, kaybedilen değerli bir şey değildir. Kaldırılan bir perdedir.

Bu ayrım önemlidir. Bazı mistik geleneklerde benliğin çözülmesi, yok oluş olarak anlaşılır: damlanın okyanusla birleşip damla olmaktan çıkması. Sufi geleneğinde fenâ, kişinin yok olması değil, egonun arınmasıdır. Damla var olmaktan çıkmaz. Her zaman su olduğunu keşfeder. Kişi ortadan kaybolmaz. Kişinin gerçek doğasını örten sahte benlik ortadan kalkar.

Aşkın Deliliği

Son dörtlükte Yunus kendini “Mecnun” olarak adlandırır. Bu, Sufi şiirinde tekrarlayan bir temadır: Allah aşığı, dünyevi ölçütlerle deli kabul edilir, çünkü dünyanın aklı başında saydığı öncelikleri terk etmiştir. Biriktirme, itibar, kendini koruma: bunlar sıradan hayatta akılcılığın işaretleridir. Görünmez bir şeyin peşinde bunları bırakan, dünyevi mantığa göre deli olmalıdır.

Ama Sufi şairleri bu yargıyı tutarlı biçimde tersine çevirir. Gerçekten deli olan, geçici olanı kalıcı sanan, hayatını ölümün soyacağı şeyleri biriktirmeye adayan, her koşulda kayan temeller üzerinde bir kimlik inşa edendir. Yunus Emre’nin “deliliği” aslında gerçek akıl sağlığının ilk kıpırtısıdır: yalnızca Sevgili’nin gerçek olduğunun, diğer her şeyin geçici bir düzenleme olduğunun tanınması.

Bu tersine çevirme Sufi geleneği boyunca karşımıza çıkar. Mevlana bundan defalarca söz eder. Misafirhane benzer bir temaya değinir: ihtiyacımız olduğunu düşündüklerimizi bırakma istekliliği, gerçekte ihtiyacımız olanı alabilmek için. Yunus Emre’nin katkısı, bunu öyle bir sadelikle ifade etmesidir ki öğreti zihni tamamen atlar ve doğrudan kalbe gider.

Yunus Emre ve Türk Sufi Geleneği

Yunus Emre’nin önemi şiirinin ötesine uzanır. O, birçok açıdan Türk edebi ve manevi kültürünün kurucusudur. Ondan önce Anadolu’da ciddi edebiyat ve ilim Farsça ve Arapça’da yapılıyordu. Yunus, Türkçenin en derin manevi içeriği hiçbir derinlik kaybı olmadan taşıyabileceğini ve erişilebilirlikte her şeyi değiştiren bir kazanımla taşıyabileceğini gösterdi.

Etkisi sonraki Türk Sufi şiir geleneğinin tamamına uzanır: Kaygusuz Abdal, Pir Sultan Abdal, Niyazi-i Mısri ve Sufi öğretilerini şarkı yoluyla Anadolu’nun her köşesine taşıyan sayısız halk şairi (aşık). Başlattığı gelenek salt edebi değildir. Yaşayan bir aktarımdır. Türk köylerinde Yunus Emre’nin şiirleri hala söylenir, hala ezberlenir, hala günlük hayat için pratik bilgelik olarak anlaşılır.

Bu aktarımı olağanüstü kılan, tamamen erişilebilir kalırken en derin Sufi ilkelerine sadık kalmasıdır. Yunus Emre öğretiyi hiçbir zaman sulandırmadı. Fenâyı hoş bir mecaza indirgemedi, ilahi aşkı duygusallığa çevirmedi. En zor şeyleri en basit kelimelerle söylemenin yolunu buldu. Bu basitlik değildir. Ustalıktır.

Bugün Bu Şiiri Okumak

“Aşkın Aldı Benden Beni,” egonun talepleri ne kadar acil hissettirse hissettirsin, bunların kim olduğumuz hakkındaki en derin hakikat olmayabileceğini sezmiş herkese hitap eder. Şiir bu noktayı tartışmaz. Söyler. Ve söyleyişte bir şey kayar.

Nakarat, “bana seni gerek seni,” bir rica değildir. Hakikat olmayan her şeyin soyulmasıyla ulaşılan bir olgu beyanıdır. Şöhret bırakıldıktan, zenginlik bırakıldıktan, dünyanın tanımıyla akıl sağlığı bile bırakıldıktan sonra geriye kalan indirgenemez hakikat: yalnızca Sevgili. Yalnızca Sen.

Yunus Emre’nin başka bir yerde yazdığı gibi: “İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir. Sen kendini bilmezsen, ya nice okumaktır.”