Gel Gör Beni Aşk Neyledi

Şiir

Gel gör beni aşk neyledi, baştan ayağa yol eyledi. Ben yürürüm yane yane, aşk ettiğim el eyledi.

Gör ki aşk neler eyler, aklı başından alır eyler. Sultanları kul eyler, gel gör beni aşk neyledi.

Mecnun oluban yürürüm, ol yâri düşte görürüm. Uyanır aşk ile yürürüm, gel gör beni aşk neyledi.

Yunus Emre, Divan (y. 1300)

Bağlam

Bu şiir, Aşkın Aldı Benden Beni ile birlikte Yunus Emre’nin en çok bilinen eserlerinden biridir. Ama ikisi arasında önemli bir fark vardır. “Aşkın Aldı Benden Beni” Allah’a yönelik bir hitaptır: “Bana seni gerek seni.” Bu şiir ise insanlara yöneliktir: “Gel gör beni.” Şair ateşten geçmiş, dönüşmüş ve şimdi insanlara dönüp diyor ki: bakın, şahit olun.

Yunus Emre on üçüncü yüzyılın sonlarında ve on dördüncü yüzyılın başlarında Anadolu’nun sade Türkçesiyle yazdı. Saray Farsça konuşurken, ulema Arapça yazarken, Yunus çobanların, çiftçilerin ve gezgin dervişlerin dilini seçti. Bu tercih bilinçliydi. En derin hakikatler en sade dilde söylenir.

Beden Yol Olmuş

Şiirin merkez imgesi şaşırtıcıdır: aşk şairi baştan ayağa yol eylemiştir. Başkaları üzerinden geçmektedir. Bu bir şikayet değil, fena halinin somut tasviridir. Egosu erimiş kişi artık kendisi için var olmaz. Başkalarının geçtiği bir köprü olur, insanla ilahi arasında bir geçit.

Nefsin mertebeleri, tasavvuf psikolojisinde kademeli bir boşalma sürecini anlatır. Nefs-i emmare kendi istekleriyle doludur. Levvame, mülhime, mutmainne aşamalarından geçtikçe düşen şey, bir varış noktası olma iddiasıdır. Arınmış nefis bir geçiş yeri olur, bir durak değil.

Yunus’un “yol eyledi” demesinin anlamı budur. Ego kale olmak ister, anıt olmak ister, insanların durduğu ve hayranlıkla baktığı bir yer. Aşk kaleyi yola çevirir. Herkes geçer gider ve yol şikayet etmez.

Yanmak ve Gurbet

İki hal şairin durumunu tanımlar: yanmaktadır ve kendine yabancı olmuştur.

Yanmak (yanmak) tasavvuf şiirinin değişmez temasıdır. Mevlana’nın Ney’in Şarkısı’nda ney sazlıktan koparılmanın hasretiyle yanar. Pervane ve mum imgelerinde yanar. Ama Yunus’un yanışı edebi süsleme değildir. Yalın bir şekilde söyler: “Ben yürürüm yane yane.” Şimdiki zaman önemlidir. Bu geçmişte kalmış bir hatıra değil, devam eden bir haldir.

Gurbet (el eyledi, yani “beni yabancı kıldı”) da o denli kesindir. Eski Anadolu Türkçesinde el “yabancı” demektir. Aşk, şairi kendi eski benliğine yabancı kılmıştır. Aşk gelmeden önceki kişiyi artık tanımamaktadır. Bu, fenanın bir başka ifadesidir: çoğu insanın gerçek benliği sandığı yapay kimliğin erimesi.

Hallac’a Gönderme

Yunus’un şiirlerinde sıklıkla karşımıza çıkan Mansur Hallac göndermesi süsleme değildir. Hallac 922’de Bağdat’ta Enel Hak (“Ben Hakk’ım”) sözü nedeniyle idam edildi. Tasavvuf geleneğinde bu söz küfür değil, fenanın nihai şahitliğidir: ego öyle tamamen yanmıştır ki geriye yalnızca Hakk’ın sesi kalmıştır.

Yunus, Hallac’ı anarak kendini aşk tarafından yıkılmış ve bunu ceza değil lütuf olarak görmüş olanların silsilesine yerleştirir. Darağacı (dar) ölümün değil, mutlak teslimiyetin sembolü olur.

Şahitlik

Tekrarlanan “gel gör beni aşk neyledi” nakaratı şiiri bir şahitlik eylemine dönüştürür. Şair aşkı teorik olarak açıklamaz. Kendini delil olarak sunar. Yanan bedeni, eski benliğine yabancılığı, yola dönüşmüşlüğü: bunlar argüman değil, kanıtlardır.

Bu yaklaşım Yunus’a ve Anadolu tasavvuf geleneğine özgüdür. İbn Arabi felsefi sistemler kurar, Mevlana ayrıntılı meseller anlatır. Yunus sadece önünüze gelir ve der ki: bakın. Teoloji bakışın kendisindedir, açıklamanın değil.

Yunus’un şiirinin yedi yüzyıldır neden bu denli canlı kaldığını da bu açıklar. Vahdet-i vücud veya makam kavramlarını hiç duymamış bir Anadolu insanı “gel gör beni aşk neyledi” deyişini anında kavrar. Sadelik bir sınırlama değildir. Sadeliğin kendisi mesajdır.

Yolda Olmak

Şiir, teorik çerçeve geride bırakıldıktan sonra ne olduğunu anlatır. Nefsin mertebeleri bir harita sunar. Zikir ve sohbet yöntemler sunar. Ama dönüşümün fiili deneyimi bunlardan bambaşka bir şeydir. Ateştir, gurbettir ve yol olmanın garip lütfudur.

Kaynaklar

• Yunus Emre, Divan (y. 1300)
• Abdülbaki Gölpınarlı, Yunus Emre: Hayatı ve Bütün Şiirleri (1965)
• Annemarie Schimmel, İslamın Mistik Boyutları (1975)