Papağan ve Tüccar: Mevlana’nın Özgürlük Meseli

Kimi hikayeler tek bir noktayı anlatır. Kimileri ise bütün bir öğretiyi katlanmış olarak içinde taşır. Mevlana Celaleddin-i Rumi’nin Mesnevi’sinin birinci defterinde anlattığı papağan ve tüccar hikayesi, ikinci türdendir. Yüzü bulmayan beyitte, manevi esaretin nasıl işlediğini ve kurtuluşun gerçekte neye mal olduğunu apaçık gösterir. Bir kafes, bir ölüm ve bir uçuş hikayesidir bu. Mevlana’nın en güzel mesellerinde olduğu gibi, yüzeyde sade görünür, ama altında sağlam bir zemin yoktur; insan indikçe iner.

Hikaye

Bir zamanlar bir tüccar, güzel bir papağanı kafeste beslermiş. Papağanın sesi çok hoşmuş; tüccar onunla vakit geçirmekten büyük keyif alırmış. Günlerden bir gün tüccar, ticaret için Hindistan’a, yani papağanın asıl geldiği diyara yolculuğa hazırlanmış. Evindeki herkese tek tek dönüp ne hediye istediklerini sormuş. Sıra papağana gelince, aynı soruyu ona da yöneltmiş.

Papağan ne baharat istemiş, ne ipek, ne mücevher. Tek bir dileği varmış:

“Hindistan’a varıp oradaki papağanları gördüğünde, benim halimi anlat onlara. De ki: Sizi özleyen bir papağan, bir kafeste tutsak yaşıyor. Sorun bakalım, bu reva mıdır: Siz gül bahçelerinde özgürce uçarken, yoldaşınız bir kafeste mahpus otursun, sizi anarak? Siz sabah rüzgarının tadını çıkarırken, o kafesin dibinde volta atsın? Ve sorun onlara: Beni hatırlıyorlar mı hiç?”

Tüccar söz vermiş ve yola koyulmuş. Hindistan’a varıp bir ormanın kenarına yaklaştığında, dallara tünemiş bir papağan sürüsü görmüş. Sözünü hatırlayarak yanlarına gitmiş ve kafesteki papağanın mesajını kelimesi kelimesine iletmiş.

Tüccar sözünü bitirir bitirmez, Hintli papağanlardan biri titremeye başlamış. Şiddetle sarsılmış, dalından düşmüş ve yerde hareketsiz kalmış. Ölmüş gibiymiş.

Tüccar dehşete kapılmış. Pişmanlıkla feryat etmiş: “Ben ne yaptım! Düşüncesiz sözlerimle bu zavallı kuşun bir akrabasını öldürdüm! Keşke bu mesajı hiç iletmeseydim!” Kendi kendine lanetler yağdırmış ve bu suçluluğu yolculuğunun geri kalanında omuzlarında taşımış.

Tüccar eve dönünce, kafesteki papağan büyük bir heyecanla sormuş: “Hindistan papağanlarını buldun mu? Mesajımı ilettin mi? Ne dediler?”

Tüccar isteksiz ve üzgün bir sesle cevap vermiş: “Keşke senin sözlerini hiç ağzıma almasaydım. Hintli papağanlara mesajını ilettiğimde, içlerinden biri titredi, dalından düştü ve öldü. Bağışla beni. Böyle bir haberi asla taşımamalıydım.”

Bu sözler üzerine kafesteki papağan titremeye başlamış. Sarsılmış, tüneğinden kafesin dibine düşmüş ve upuzun hareketsiz kalmış. Hiçbir yaşam belirtisi göstermemiş.

Tüccar yıkılmış. Ağlamış, elbisesini yırtmış. “Güzel kuşum! Yoldaşım! Sana ne oldu böyle? Önce sözlerimden bir papağan öldü, şimdi de sevgili kuşum!” Papağanın cansız bedenini almak için kafesin kapağını açmış.

Kapı açıldığı an, papağan birden canlanmış, kafesten fırlamış ve yüksek bir dala konmuş. Sapasağlam ve özgür.

Tüccar şaşkınlık içinde yukarı seslenmiş: “Bu neydi? Ne oyunudur bu?”

Papağan, dalından cevap vermiş:

“Hintli papağan bana eylemiyle bir mesaj gönderdi. Anlamı şuydu: ‘Sen güzel sesin yüzünden hapsedildin. Seni güzel konuştuğun için tutuyorlar. Seni hapiste tutan şeye öl, özgür olursun.’ Hindistan papağanı bana ne yapmam gerektiğini gösterdi. Kafesten çıkış yolunun tartışmadan değil, ölümden geçtiğini öğretti.”

Bunu deyince papağan tüccarla vedalaşmış ve ufka doğru süzülüp gitmiş.

Bağlam: Mevlana ve Mesnevi

Mevlana Celaleddin-i Rumi, İslam dünyasında Mevlânâ Celâleddîn diye anılır. Mesnevi’yi on üçüncü yüzyılda Konya’da, ömrünün son yıllarında kaleme almıştır. Altı defterden ve yaklaşık yirmi beş bin beyitten oluşan eser, Fars edebiyat geleneğinde “Farsça Kur’an” olarak anılmıştır. Bu tabir onu vahiyle bir tutmak için değil, taşıdığı manevi öğretinin derinliğini teslim etmek içindir.

Papağan hikayesi Birinci Defter’de yer alır; yani neyin o meşhur feryadıyla açılan defterde. Kamışlıktan koparılmış, aslına hasret çeken ney. Bu yerleştirmenin bir maksadı vardır. Neyin ağıtı ile papağanın esareti birbirini yansıtır. İkisi de bir vatandan ayrılmanın hikayesidir ve ikisi de aynı çözüme işaret eder. Ney, koparıldığı kamışlığa ağlar. Papağan, doğduğu diyardan uzakta kafeste tutulur. Mevlana’nın sembol diliyle bunlar tek bir hali tarif eder: ruhun ilahi kaynağından ayrı düşmüşlüğü.

Mevlana, Mesnevi’yi soyut bir felsefe olarak yazmadı. Onu bir irşad âleti olarak kurdu. Tanıdığımız şair olmadan önce o, Mevlevi Yolu’nun kurucusu ve İslam fıkhı ile kelamında yetişmiş bir âlimdi. Mesnevi’deki hikayeler sohbet ortamında, yani hoca ile talebe arasındaki canlı aktarımın içinde anlatıldı. Ve bu hikayeler, tıpkı bu meseldeki Hintli papağanın yaptığı gibi, açıklamak için değil, yaşatmak için düşünülmüştü.

Kafes Olarak Nefis

Kafesten başlayalım ve ona iyice bakalım. Kafes çirkin değildir. Tüccar zalim değildir. Papağan iyi beslenir, korunur, hatta sevilir. Dünyevi ölçülerle kafes rahat bir yerdir.

İşte öğreti tam da bu rahatlıkta döner. Nefis bizi çoğu zaman sefaletle hapsetmez; konforla hapseder. Nefsin, yani içimizdeki alçak yanın ördüğü kafes; tanıdık zevklerle, bildik kimliklerle ve değerli olduğumuz güvencesiyle döşenmiştir. Papağan sesi için el üstünde tutulur. Bir insan da zekası, güzelliği, takvası ya da manevi kabiliyetleri için el üstünde tutulabilir. Bunlar gerçek niteliklerdir, yanılsama değil. Ama bir insanı tutmanın sebebi haline geldiklerinde, kimliğimiz onlara yaslandığında ve başkalarının bize sevgisi onlara dayandığında, kafesin demirlerine dönüşürler.

Tasavvufun insan anlayışındaki nefsin mertebeleri bunu tam olarak haritalar. Nefs-i emmâre yalnızca haram şeyleri isteyen yanımız değildir. O, bir kimlik kuran ve sonra o kimliği savunan yanımızdır. Kafes, işte bu kimliktir. Demirler ise sıkı sıkıya sarıldığımız niteliklerdir.

Öldüren Mesaj

Tüccar, papağanın mesajını kelimelerle iletir. Güzel ve sadakatle konuşur. Peki sonra ne olur? Hintli papağanlardan biri ölür gibi görünür ve tüccar zarar verdiğine inanır. Olanı bir trajedi, bir iletişim kazası diye okur. Daha yanlış okuyamazdı.

Mevlana burada manevi öğretime dair en keskin gözlemlerinden birini yapar. Tüccar, sıradan tecrübe dünyası ile manevi hakikat dünyası arasında haber taşıyan iyi niyetli aklı temsil eder. Akıl kelimeleri taşıyabilir, ama gelen cevabı anlayamaz. Hintli papağan düşünce, tüccar bir ölüm görür. Oysa gerçekte olan, en yüksek dereceden bir aktarımdır.

Bir düşünün, Hintli papağan ne ile karşı karşıyaydı. Sözlü bir cevap gönderemezdi. Zaten ne diyebilirdi ki? “Ölü taklidi yap, tüccar da kafesi açar” mı? Böyle bir söz yüksek sesle söylenseydi, tüccarın kulağına çalınır ve oyun bozulurdu. İşe yarayabilecek tek mesaj, tüccarın asla çözemeyeceği bir mesajdı: bir gösteriş, bir yaşayış. Hintli papağan, kafesteki papağana nasıl ölüneceğini göstermek için öldü. Sohbet’in en derin manası budur. Hoca bir hal aktarır. Bir yığın malumat teslim etmez. Talebe bir kavram ezberlemez. Talebe bir hali kapıp alır.

Özgürlüğün Anahtarı Olarak Fena

Kafesteki papağanın “ölümü” hikayenin kalbidir. Tasavvuf dilinde papağanın yaptığı şey fena’dır: nefsin, kendi başına var olduğu iddiasının sönmesi. Bu, fiziksel bir ölüm değildir. Gevşek, şairane bir manada mecaz da değildir. Nefsin kurduğu kimliğin, bile bile ve isteyerek çözülmesidir. Kul, baştan sona yaratılmış bir kul olarak kalır; çözülen, nefsin iddiasıdır, ruhun yaratılmış gerçekliği değil.

Mantığı ağır ağır takip edelim. Kafes, papağan değerli olduğu için vardır. Papağan, sesi yüzünden değerlidir. Ses, onun hüneri, onu ötekilerden ayıran niteliği, onu özel kılan şeydir. Papağan “öldüğünde” işte bu niteliğe ölür. Bir an için hiçbir şey olur: ne güzeldir, ne hünerli, ne özel; yalnızca kafesin dibinde küçük, hareketsiz bir beden.

Ya kapı? Onu tüccar açar. Kendi eliyle, gönüllüce açar; çünkü kafesi kapalı tutmanın artık bir sebebi kalmamıştır. Kafes, papağanın değerine dayanıyordu. Değer yok olunca, kafes de maksadını yitirdi.

Fena en tam haliyle işte budur. Sufi nefisle boğuşmaz, onunla akıl yarıştırmaz, onu güçle alt etmeye çalışmaz. Sufi, nefsin beslendiği niteliğin ta kendisine ölür. Nefsin iddiası tutunacak bir dal bulamayınca, kendiliğinden çözülür. Kapı dışarıdan, zorlamadan ve şiddetten uzak açılır; çünkü tutsaklığın bütün yapısı temelini kaybetmiştir.

Taklit ile Tahakkuk

Papağan başka çareler deneyebilirdi. Tüccara yalvarabilir, onunla tartışabilir ya da esaretin haksızlığı üzerine güzel nutuklar dizebilirdi. Hintli papağanlara gönderdiği ilk mesaj zaten tam da böyle bir nutuktu: etkili, dokunaklı, ama bir kaçış yolu olarak hiçbir işe yaramaz.

Papağanı özgür kılan bir eylem oldu. Özgürlüğü tarif etmek yerine, onun gerektirdiği ölümü yaşadı. Bu ayrım bütün tasavvuf geleneğinin içinden geçer ve Allah hakkında bilgi sahibi olan âlimi, Allah’ı bilen veliden ayırır. Su hakkında okumakla suyu içmek arasındaki farktır bu; haritaları incelemekle yola çıkmak arasındaki fark.

Mevlana bu temaya Mesnevi boyunca döner durur. Akli kavrayış gereklidir ama yine de yeterli değildir, diye ısrar eder. Papağanın ilk mesajı akıl bakımından kusursuzdu. Esaretinin haksızlığını incelikle ve duyguyla tarif ediyordu. Ama esaretinin farkına varmak, ondan kurtulmaktan çok uzaktır. Kafesin dayandığı kimliği bırakma eylemi, yani ölme eylemi, ancak o açar kapıyı.

Tasavvuf geleneğinin mürşid ile mürid arasındaki canlı bağa daima ısrar etmesinin sebebi budur. Kitaplar haber taşıyabilir, tıpkı tüccarın papağanın sözlerini taşıdığı gibi. Ama dönüşümün kendisi yazıya sığmaz. Yaşanması, kapılıp alınması, canlı bir beraberlik içinde aktarılması gerekir. Attar’ın büyük temsili Mantıku’t-Tayr da aynı noktaya varır: kuşlar yolculuğu bizzat çıkmalıdır; ne kadar konuşulsa boş.

Vatan Olarak Hindistan

Bu hikayede Hindistan, haritadaki bir noktadan fazlasıdır. Papağanın vatanıdır, alınıp getirildiği yerdir, kendi soyunun hâlâ gül bahçelerinde uçtuğu diyardır. Mevlana’nın sembolik coğrafyasında Hindistan, ruhun geldiği aslı temsil eder: her ruhun kendisinden geldiği ve dönmeyi özlediği ilahi huzur.

Bu özlem, Mesnevi’nin açılış dizelerinde neyin dile getirdiği ağıtla aynıdır:

“Dinle neyden, kim hikayet etmede, ayrılıklardan şikayet etmede.”

Ney kamışlıktan kesildi. Papağan Hindistan’dan alındı. Ruh Rabbinden ayrı düştü. Hikayeyi süren özlem, sıradan bir gurbet duygusundan derindir. Ruhun, kafes ne kadar güzel olursa olsun, oraya ait olmadığını fark etmesidir. Kur’an-ı Kerim’deki “İnna lillahi ve inna ileyhi râciûn” (Biz Allah’a aidiz ve O’na döneceğiz) ayetinin dile getirdiği hakikat budur: her yaratılmışın aslına doğru olan temel dönüşü.

Tüccarın Rolü

Tüccar bir kötü adam değildir ve bunu açıkça söylemek gerekir; çünkü hikayeyi basit bir zulüm ve kurtarma anlatısı diye okumak kolaydır. Tüccar papağanı sever. Ona hediyeler getirir. Ne istediğini sorar. Papağan öldü sanınca yürekten yas tutar. Kederi gerçektir.

Ne var ki sevgisi sahiplenicidir. Papağanı, kendisine verdikleri için sever: sesi, güzelliği, arkadaşlığı. Bu, nefsin kendi niteliklerine duyduğu sevgidir. Nefis, hünerlerinden nefret etmez; onları baş tacı eder. Etraflarına altından bir kafes örer ve bu kafese sevgi der. Sufilerin anladığı manada gerçek sevgi ise kavramaz, salıverir. Tüccarın sevgisinin aşılması gerekir. Kötü değildir. Sadece yarı yolda kalır.

Papağan “ölünce” ve tüccar kederiyle kafesi açınca ne olduğuna bakın. Sahiplenici sevgisi, bir an için özverili bir hüzne döner. Kapıyı sahiplenmek için değil, yas tutmak için açar. Ve o özveri anında kapı ardına dek açılır, özgürlük mümkün olur. Nefsin ta kendisi olan tüccar bile, eli gevşeyince kurtuluşa ortak olur.

Mevlana’yı Bugün Okumak

Bu hikaye Mevlana’nın bütün felsefesini bir minyatürde toplar. Kafes güzeldir ve yine de kafestir. Kurtaran mesaj söylenemez, ancak yaşanır. Özgürlük bir ölüm ister. Ve bu ölüm bir başlangıca açılır.

Kendini ifade etmenin, kendini geliştirmenin ve kişisel yetenekleri parlatmanın el üstünde tutulduğu bir çağda, papağanın dersi akıntıya karşı gider. Bize sesimizi geliştirmemiz, kürsümüzü kurmamız, kendimizi değerli kılmamız söylenir. Papağan ise bizi değerli kılan şeylerin, bizi kafeste tutan şeyler olabileceğini söyler. Bu, yeteneklerin bir reddi değildir. Kimliğimiz onlara bağlanınca, bir esaret âletine dönüşebileceklerinin fark edilmesidir.

Mevlana bir âlim, bir fakih, bir müderris ve olağanüstü kudrette bir şairdi. Bu nimetleri hiç reddetmedi. Ama bütün hayatı, Şems-i Tebrizi ile o sarsıcı karşılaşmadan sonra, bu nimetlerin çevresine ördüğü kimliğe ölmenin uzun bir hikayesiydi. Papağanın hikayesi, bir bakıma onun kendi hikayesidir.

Bugün tasavvuf yolunda yürüyenler için, ister Mevlevi Yolu içinde ister başka sahih bir gelenekte olsun, bu mesel canlı bir ders olmayı sürdürür. Sade ama sarsıcı bir soru sorar. Senin kafesin nedir? Hangi niteliğe, hangi yeteneğe, hangi kimliğe öyle sıkı sarılıyorsun ki başkaları seni onun için tutuyor? Ve bir an için hiçbir şey olmaya, kapının açılması için o niteliğe ölmeye razı mısın?

Hintli papağan yolu gösterdi. Cevabı söyleyemezdi. Yalnızca ölebilirdi. Ve ölerek, uzaktaki yoldaşını özgür kıldı.

Kaynaklar

• Rumi, Celaleddin. Mesnevi-yi Manevi. Neşreden: Reynold A. Nicholson. Leiden: Brill, 1925-1940. Birinci Defter, beyit 1547-1848.
• Nicholson, Reynold A. The Mathnawi of Jalalu’ddin Rumi: Translation and Commentary. 8 cilt. Londra: Luzac, 1925-1940.
• Chittick, William C. The Sufi Path of Love: The Spiritual Teachings of Rumi. Albany: SUNY Press, 1983.
• Schimmel, Annemarie. The Triumphal Sun: A Study of the Works of Jalaloddin Rumi. Albany: SUNY Press, 1993.
• Kuşeyrî, Ebu’l-Kâsım. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. İngilizce çeviri: Alexander Knysh. Reading: Garnet, 2007.
• Attar, Feridüddin. Mantıku’t-Tayr. İngilizce çeviri: Afkham Darbandi ve Dick Davis. Londra: Penguin, 1984.
• Safavi, Seyed Ghahreman. Rumi’s Spiritual Shi’ism. Londra: London Academy of Iranian Studies, 2008.