Kapıyı Çalan Aşık: Kim Çalıyor?

Hikaye

Bir aşık Sevgili’nin kapısına gelir ve çalar. İçeriden bir ses sorar: “Kim o?” Aşık cevap verir: “Benim.” Ses der ki: “Git buradan. Bu evde ikiye yer yok.”

Aşık gider. Dolanır. Ayrılık ateşinde yanar. Zaman geçer. Bir şey değişir içinde. Kapıya döner ve tekrar çalar. Ses sorar: “Kim o?” Aşık cevap verir: “Sensin.” Kapı açılır.

Mevlana’nın Mesnevi’sinden (Birinci Defter) bu mesel, Sufi edebiyatının en çok anlatılan hikayelerinden biridir. Kısalığı aldatıcıdır. İçinde manevi yolun tüm seyri yatar: egoyla güdülenen ilk yaklaşım, reddedilme, dönüştüren acı ve temelden farklı bir kipte dönüş.

Mesnevî-yi Ma’nevî, Birinci Defter, Mevlana Celaleddin Rumî (1207-1273)

İlk Çalış

İlk çalışta aşık samimîdir. Kapıya kadar gelmiştir. Çabayı göstermiştir. Aşkı gerçektir. Ama kim olduğu sorulduğunda, olağan öz farkındalığının merkezinden cevap verir: “Benim.” Men em. Seven benim. Gelen benim. Girmeyi hak eden benim.

Cevap ceza değildir. Teşhistir. “Bu evde ikiye yer yok.” Sevgili’nin evi, ayrı, kendine referanslı bir “ben”i birincil kimliği olarak taşıyarak gelen ziyaretçiyi ağırlayamaz. Sevgili zalim olduğu için değil, ilişkinin tabiatı bunu imkansız kıldığı için. Eksiksiz, kendine yeten bir varlık olduğu iddiasını taşıyarak ziyaretçi olarak gelirken aşka tam olarak giremezsiniz. Ziyaretçi zihniyetinin kendisi engeldir.

Bu hastalıklı bir öz-yıkım talebi değildir. Egonun alışılmış duruşunun, kendi hikayesinin merkezi olduğu varsayımının, tam da daha derin ilişkiyi engelleyen şey olduğunun tanınmasıdır. Aşığın duyurduğu “ben” gerçek benliği değildir. Kendisi ile aradığı şey arasında duran kendine referans kabuğudur.

Yanma

Aşık tartışmaz. Daha güçlü çalmaz. Kapıyı zorlamaya çalışmaz. Gider. Ve yanar.

Mevlana bu dönemi romantize etmez. Yanma acıdır. Aşık kapıyı görmüş, Sevgili’nin sesini duymuş ve geri çevrilmiştir. Şimdi ne istediğini bilir ve mevcut haliyle elde edemeyeceğini bilir. Bu, neyin mümkün olduğunu bilecek kadar tatmış ama onu gerçekleştirecek dönüşümden henüz geçmemiş manevi arayanın kendine özgü ıstırabıdır.

Sufi geleneği bu yanmayı ceza olarak değil, zorunlu olarak anlar. Ateş aşığı yok etmez. Engeli yok eder. İlk çalışta duyurulan “ben”, egonun merkezîlik iddiası, salt çabayla kaldırılamaz. Ayrılığın acısıyla yakılmalıdır. Sevgili’den sürgünde olan aşık, acı yoluyla, yakınlıkta öğrenemediğini keşfeder: “ben”i, aralarındaki tek kapıydı.

Bu, geleneğin nefsin mertebelerden geçiş yolculuğu dediği şeye denk gelir. Emmare nefs kapıya kendini ilan ederek gelir. Levvame nefs tanımanın acısında dolanır, kendi eksikliğini görür. Mülhime nefs neyin değişmesi gerektiğini anlamaya başlar. Mutmainne nefs döner ve farklı konuşur.

İkinci Çalış

Aşık döner. Kapı aynıdır. Ses aynı soruyu sorar: “Kim o?”

Ama cevap dönüşmüştür: “Sensin.” Tu-î. Ben buradayım değil. Sen buradasın. Merkez kaymıştır. Aşık artık bir Öteki’yi ziyaret eden kendine referanslı bir varlık olarak gelmez. Tüm varlığı Sevgili etrafında yeniden yönlenmiş biri olarak gelir. “Ben” yok edilmemiştir. Şeffaf kılınmıştır. Aşığın şimdi ifade ettiği, Sevgili ile özdeşlik değil, tam isnad: ne isem, Senin sayemdeyim. Beni buraya getiren her ne ise, Sen idin. Çalan her ne ise, benim elimi kullanan Senin elindir.

Kapı açılır. Sihirli bir kelime söylendiği için değil. Koşul sağlandığı için. İkiye yer olmayan ev, kulu nihayet ayrı bir varlık merkezi olmaktan vazgeçmiş biri için yer bulmuştur.

Bu Ne Anlama Gelmez

Hikaye bazen benliğin Allah’ta yok olması, kimliklerin birleşmesi, insanın ilahide erimesi olarak okunur. Bu okuma, Sufi geleneğinin en dikkatli halinde aşmadığı bir teolojik sınırı aşar.

“Sensin” diyen aşık Allah olmamıştır. Allah ile birleşmemiştir. Öz anlayışında bir dönüşüm geçirmiştir. İlk çalışta kendini ilan eden “ben”, egonun otonom, kendi kendini üreten varlık iddiasıydı: burada kendi hesabıma, kendi gücümle, kendi merkezim olarak varım. İkinci çalıştaki “sen”, kulun varlığının, sevgisinin ve hatta çalma eyleminin kendisinin bile Sevgili’den armağanlar olduğunun tanınmasıdır. Kul kul olmaya devam eder. Ama kul bağımsız bir müteahhit taklidi yapmayı bırakmıştır.

Bu, fenâ (ego silinmesi) ile ittihad (kimlik birleşmesi) arasındaki ayrımdır. Fenâ insani benliği ortadan kaldırmaz. Egonun kendine yeterlilik vehmini ortadan kaldırır. Pervane alev olmaz. Ama pervanenin kendi ayrılığına dair farkındalığı tükenmiştir. Geriye kalan, her hareketi yörüngesinde döndüğü ışığa tanıklık eden bir varlıktır.

Günlük Hayatta Kapı

Mesel yalnızca mistik tahakkukun dramatik son aşamasıyla ilgili değildir. Her manevi pratik anında işleyen bir kalıbı tarif eder.

Her namaz iki çalışın bir versiyonunu içerir. “Ben” merkezde olarak namaz kılabilirsiniz: namaz kılıyorum, çaba gösteriyorum, mükafatı hak ediyorum. Ya da “Sen” merkezde olarak kılabilirsiniz: bu namaza beni Sen çektin, beni bu namazda Sen ayakta tutuyorsun, ne çıkarsa Senindir. Namazın içeriği aynı olabilir. Yönelim zıttır.

Her zikir eylemi aynı soruyla karşılaşır. Dil “Allah” der. Ama zikreden “Allah’ı zikrediyorum” konumundan mı yoksa “Allah bana zikremeyi nasip etti” tanınmasından mı zikrediyor? Fark incedir. Sonuçları uçsuz bucaksızdır.

Zorluklarla her karşılaşma soruyu sorar. Kayıp geldiğinde ilk çalış der ki: “Bu bana oluyor. Acı çekiyorum. Bunu düzeltmeliyim.” İkinci çalış der ki: “Bu da Senden geliyor. Alıyorum. İçinde ne olduğunu göster.” Bir duruş egonun etrafında büzülür. Diğeri Hakk’a doğru açılır.

Neden Kapı

Meselin en çarpıcı unsuru kapının kendisidir. Sevgili ulaşılmaz değildir. Tam orada, tek bir kapının öte tarafında, çalışı duyup tahta üzerinden konuşacak kadar yakındadır. Engel mesafe değil, aşığın öz anlayışının kalitesidir.

Bu, Kur’an’ın Allah’ın “şah damarından daha yakın” olduğu (50:16) öğretisiyle tutarlıdır. İnsan ile Allah arasındaki mesafe mekansal değildir. Dikkat meselesidir. Egonun kendine dalışı var olan tek engeli yaratır ve bu engeli arayanın kendisi sürdürür.

Kapı, Mevlana’nın anlatımında, kırılmaya ihtiyaç duymaz. Bir anahtara ihtiyaç duymaz. Koşul sağlandığında kendiliğinden açılır. Koşul çaba değildir, bilgi değildir, yılların pratiği değildir; bunların hepsi yolculuğun parçası olabilirse de. Koşul “ben”den “sen”e geçiştir: kendine merkezli yaklaşımdan Allah merkezli teslimiyete.

Aşık iki kez çaldı. Kapı bir kez açıldı. Soru her arayan için kalır: kaçıncı çalıştasın?