Şükür: Her Şeyi Dönüştüren Şükran

Hastalıkların Panzehiri

Daha önceki yazılarda riya, ihlas ve teslim gibi kavramları ele aldık. Riya, insanların gözleri önünde yapılan ibadetin hastalığıdır. İhlas, niyetin saflaştırılmasıdır. Teslim, iradenin Allah’a bırakılmasıdır. Fakat bu kavramların hepsini tamamlayan, hastalığın yokluğu değil sağlığın varlığı olan bir nitelik daha vardır. O nitelik şükürdür.

Şükür, Arapça ş-k-r kökünden gelir ve “tanımak, takdir etmek, karşılığını vermek” anlamlarını taşır. Tasavvuf geleneğinde şükür, hoş bir olay karşısında zaman zaman hissedilen bir duygu değildir. Ruhun bütüncül bir yönelimidir: her nimetin Allah’tan geldiğini bilmek, bu nimetin değerini kalben hissetmek ve bu hissi amellerle ortaya koymak. Tevhid diliyle söylenirse, şükür, “veren yalnızca Allah’tır” gerçeğinin yaşanarak tasdik edilmesidir.

Kur’an bu ilkeyi bir vaad ile birlikte sunar: “Eğer şükrederseniz, elbette size nimetimi artırırım” (İbrahim, 14:7). Ve tersini de ekler: “Eğer nankörlük ederseniz, hiç şüphesiz azabım çok şiddetlidir.” Ayet, Allah’ın maddi mallarınızı artıracağını söylemiyor. Sizi artıracağını söylüyor. Şükreden insan büyür. Nankör insan küçülür. Bu bir alışveriş değil, varlığın işleyişinin tasviridir. Şükürle açılan kalp daha fazlasını alır. Şikayetle kapanan kalp daha azını alır; çünkü kapalı bir kap doldurulamaz.

Şükrün Üç Boyutu

Gazali, İhya’u Ulumi’d-Din’de şükrün ne denli kapsamlı bir gerçeklik olduğunu gösteren bir çerçeve sunar. İnsanların çoğu “şükrediyor musun?” diye sorulsa “evet” der. Yemekten sonra “elhamdülillah” derler. İyi bir şey olunca Allah’a hamd ederler. Gazali, bunun üç boyutlu bir gerçekliğin yalnızca bir boyutu olduğunu gösterir.

Dilin şükrü birinci boyuttur: sözlü hamd ve ikrar. “Elhamdülillah” demek şükrün en temel ifadesidir. Küçümsenecek bir şey değildir. Dil kalbi eğitir ve sözlü hamd alışkanlığı, ruhta daha derin şükrün akacağı kanallar açar. Fakat “elhamdülillah” derken içinden “aslında bunu kendi çabamla elde ettim” diyen kişi henüz şükrün gerçekliğine girmemiştir. Sözleri doğrudur, ama iç hali sözlerine yetişmemiştir.

Kalbin şükrü ikinci ve daha özsel boyuttur: nimetin kişinin kendi çabasından, zekasından veya liyakatinden değil, Allah’tan geldiğinin içten kabulü. İşte burada şükür doğrudan kibir ile yüzleşir. Kibirli insan bilgisine, sağlığına, servetine, ailesine bakıp “bunu ben inşa ettim” der. Şükreden insan aynı nimetlere bakıp “bunlar bana verildi” der. Aradaki fark yüzeysel değildir. Gerçekliğin temelden farklı iki okumasıdır. Ya nimetlerin kaynağı sizsiniz ya da Allah’tır. Ara konum yoktur.

Bu yüzden Gazali, kalbin şükrünün marifetten, yani Allah’ı tanımaktan ayrılamayacağını ısrar eder. Allah’ın her şeyin yaratıcısı ve rızık vericisi olduğunu gerçekten bilen kişi, herhangi bir nimete bakıp hediyenin arkasındaki Veren’i görmeden edemez. Şükür, ahlaki bir zorunluluk olmaktan çıkar, güneşte durduğunuzda sıcaklık hissetmek kadar doğal bir tepki haline gelir.

Uzuvların şükrü üçüncü ve belki de en zorlu boyuttur: her nimeti, verilme amacına uygun biçimde kullanmak. Gören göz, yaratılıştaki ilahi işaretleri görmeli, harama bakmamalıdır. Verilen servet, ihtiyaç sahiplerine akmalı, yığılmamalıdır. Elde edilen ilim, paylaşılmalı, üstünlük aracına dönüşmemelidir. Sağlıklı beden, hizmette kullanılmalı, tembellikte ziyan olmamalıdır.

Bu üçüncü boyut, şükrü bir duygudan bir pratiğe dönüştürür. Gözleriniz için şükretmek bir şeydir. Gözlerinizi, onları veren Zat’a layık biçimde kullanmak başka bir şeydir. Gazali’nin asıl noktası şudur: her nimet bir emanettir (amana) ve gerçek anlamda şükreden insan onu öyle muamele eder. “Bu nimet bana nasıl hizmet eder?” değil, “Veren, bu nimetin nasıl kullanılmasını murat etti?” diye sorar.

Şazeli Yolu: Zühdün Ötesinde Şükür

Ebu’l-Hasan eş-Şazeli, Şazeli tarikatının kurucusu, şükrü manevi metodunun merkez taşı yaptı. Bu, dikkat çekici bir tercihti. Kendisinden önceki pek çok Sufi tarikatı, temel yol olarak zühdü, yani dünyadan yüz çevirmeyi vurgulamıştı. Zühdün mantığı açıktır: dünya Allah’tan alıkoyar, öyleyse dünyayla ilişkini asgariye indir. Az ye, kaba giyin, hiçbir şeye sahip olma. Dünya kalbini ne kadar az meşgul ederse, Allah’a o kadar çok yer kalır.

Şazeli bu mantığı reddetmedi; fakat daha bütüncül gördüğü farklı bir yol sundu. Meşhur sözü nakledilmiştir: “Elbiseleri kirli bir fakir görürsen, manevi halinden şüphe et.” Bu, zühd çevrelerine yönelik bir meydan okumaydı. Şazeli yolu, gerçek manevi insanın güzel giysiler giyebileceğini, güzel yemekler yiyebileceğini ve dünya nimetlerinin tadını çıkarabileceğini, yeter ki bu nimetler kalbe sahip olmasın, öğretiyordu. Sınav, sahip olup olmadığınız değil, sahip olduklarınızın size sahip olup olmadığıdır.

Bu, bir manevi metot olarak şükürdür. Şazeli, Allah’ın nimetlerinden kaçmaz. Onları alır, tadını çıkarır ve karşılığında Allah’a şükreder. Tadın kendisi, bilinçle birleştiğinde ibadete dönüşür. Güzel bir yemeği, onu Allah’ın sağladığı bilinciyle yemek, şükür amelidir. Güzel giysileri, sizi Allah’ın giydirdiğini bilerek giymek, hamd amelidir. Anahtar, farkındalıktır. Farkındalık olmadan, keyif almak salt tüketimdir. Farkındalıkla birlikte, her lezzet bir duaya dönüşür.

Şazeli ilkesi, pek çok salikin yaşadığı bir gerilimi çözer. Bir yanda Kur’an, Allah’ın nimetlerine şükrü emreder. Öte yanda pek çok manevi gelenek, dünya zevklerinden uzak durmayı öğütler. Şazeli’nin kavrayışı şudur: bunlar çelişmez. Hediyeyi reddederek Veren’e saygı gösteremezsiniz. Hediyeyi, kaynağının tam bilinciyle alarak Veren’e saygı gösterirsiniz. Gerçek manevi ihtiyaçtan dolayı dünyadan yüz çeviren zahidin yolu meşrudur. Fakat dünyadan keyif alırken kalbini Allah’a bağlı tutan kişinin yolu da meşrudur ve Şazeli geleneğinde daha üstün kabul edilir.

Geylani’nin Öğretisi: Duygudan Önce Gelen Pratik

Abdülkadir Geylani, el-Fethu’r-Rabbani’de şükre kendine özgü doğrudanlığıyla yaklaşır. Pek çok öğretmen şükrü yüce terimlerle anlatırken, Geylani şükrün yokluğunun teşhisiyle başlar:

“Nankör insan iki kez kördür: nimete kör ve Nimet Verici’ye kör. Yer, şükretmez. Nefes alır, fark etmez. Her sabah çevresini kuşatan bin nimetle uyanır ve eksik olan tek şeyden şikayet eder.”

Bu çifte körlük, tefekkür etmeyen ruhun halidir. Nimetler her yerdedir; öylesine sürekli ve öylesine çoktur ki görünmez olurlar. Sağlık, kaybolana kadar fark edilmez. Nefes, tehdit altına girene kadar değer bilinmez. Görme, yürüme, düşünme, sevme yetileri, bunların her biri mucizedir ve nankör insan her gün bu mucizelerin içinden bir anlık farkındalık bile göstermeden geçer. Ve bu nimetlerin ardındaki Veren daha da görünmezdir; çünkü nefis kendisini her iyi şeyin kaynağı olarak konumlandırmıştır. “Dikkat ettiğim için sağlığım yerinde.” “Çok çalıştığım için başarılıyım.” Nefis sahiplenir ve gerçek Veren perdelenir.

Geylani daha sonra şükür hakkındaki belki de en pratik öğretisini sunar:

“Şükür bir duygu değildir. Bir pratiktir. Şükretmek için önce şükran duymayı beklemezsin. Şükredersin ve şükran duygusu arkasından gelir. Beden kalbe öğretir.”

Bu, yaygın varsayımı tersine çevirir. İnsanların çoğu, şükretmeden önce şükran duymayı bekler. Geylani der ki: ifadeyle başla. Duygu gelmeden “elhamdülillah” de. Şükür amellerini, nimetlerini paylaşmayı, onları Allah yolunda kullanmayı, yüksek sesle saymayı yap; duygu peşinden gelecektir. Bu, ihlas hakkında verdiği öğretinin aynısıdır: amel etmeden önce mükemmel samimiyeti bekleme. Amel et ve amelin niyeti arındırmasına izin ver.

Geylani’nin öğretisinin en derin boyutu, zorluk içinde şükürle ilgilidir:

“Gerçek anlamda şükreden insan, zorluk içinde bile şükreder. Zorluğun hoş olduğu için değil, zorluk içinde bile nimetlerin sıkıntılardan fazla olduğu için. Ve zorluktaki en büyük nimet, zorluğun kendisidir; çünkü zorluk, özsel olmayan her şeyi sıyırır ve geriye kalanı açığa çıkarır: Allah’la olan ilişkinizi.”

Bu, sıkıntının acıtmadığını iddia eden bir çağrı değildir. Sıkıntının arındırıcı bir işlevi olduğunun kabulüdür. Dışsal her şey çıkarıldığında geriye ne kalır? Cevap “Allah’la olan ilişkim” ise, sıkıntı en özsel şeyi açığa çıkarmıştır ve bu keşfin kendisi şükre layık bir nimettir.

Şükür ve Sabır: İkiz Sütunlar

Kur’an ve tasavvuf geleneği boyunca şükür ve sabır tamamlayıcı faziletler olarak eşlenir. Kur’an buyurur: “Şüphesiz bunda her sabırlı ve şükreden için ibretler vardır” (İbrahim, 14:5). Bu eşleşme tekrar tekrar karşımıza çıkar; sanki bu iki nitelik, varoluşa verilen insani tepkinin tamamını temsil eder: sıkıntıda sabır, nimette şükür.

Fakat büyük ustalar, en yüksek manevi makamın bu ikisini beklenmedik biçimlerde birleştirdiğini öğretirler. Sıkıntıda şükür, sınavın kendisinin bir nimet olduğunu kabul etmektir; çünkü Allah’a bağlılığı derinleştirir, bağımlılıkları yakar ve gerçekten özsel olanı açığa çıkarır. Nimette sabır ise rahatlığın sıkıntıdan manevi açıdan daha tehlikeli olabileceğini kabul etmektir. Her şey yolunda gittiğinde nefis en çok sahiplenmeye, Allah’ı en çok unutmaya, rahat bir gaflette yerleşmeye meyillidir. Bolluk zamanlarında uyanıklığını koruyan, nimetlerin kendisini gaflete düşürmesine izin vermeyen kişi, ustaların sıkıntıda sabırdan daha nadir ve daha zor gördükleri bir şeyi başarmıştır.

Bu yüzden alimler, Peygamber Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) kolaylıkta şükrettiğini ve zorlukta sabrettiğini, kolaylıktaki şükrünün de başlı başına bir sabır biçimi, yani nimetlerin Veren’i unutturmasına karşı sabırlı bir direnç olduğunu kaydetmişlerdir.

Kibre Karşı Panzehir

Şükür, kibrin doğal ilacıdır ve nedenini anlamak her iki niteliği de aydınlatır. Kibir, nefsin yalnızca Allah’a ait bir büyüklüğü sahiplenmesidir. Kibirli insan der ki: “İlmimi ben kazandım. Başarımı ben inşa ettim. Konumumu ben hak ettim.” Her cümle “ben” ile başlar. Benlik özne, fail, kaynaktır.

Şükür bu yanılsamayı tartışmayla değil, algıyla çözer. Şükreden insan aynı bilgiye, aynı başarıya, aynı konuma bakar ve farklı görür. Bilgi bir nimettir. Birisi sana öğretti. Bir şey anlayışını açtı. Öğrenme kapasitesinin kendisi, yani zekan, verilmiştir; kazanılmamıştır. Sağlık bir nimettir. Bağışıklık sistemini sen tasarlamadın. Seni dünyada taşıyan bedeni sen seçmedin. Nefes bir nimettir. Bugün yaklaşık yirmi bin nefes alacaksın ve bunların tek birini kendin başlatmadın.

Bu algı derinleştiğinde kibir imkansız hale gelir. Kendini alçak gönüllü olmaya zorladığın için değil, kibirlenecek bir şey olmadığını net biçimde gördüğün için. Sahip olduğun her şey verilmiştir. Olduğun her şey, kontrol edemediğin güçler tarafından şekillendirilmiştir. Bu kabulün uygun karşılığı kendini küçümsemek değil, şükürdür: bir kaynak değil, alıcı olduğunun berrak bir itirafı.

Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) bu iki niteliği açıkça bağlamıştır: “İnsanlara teşekkür etmeyen, Allah’a şükretmez.” Allah’a şükür ve insanlara şükür ayrı pratikler değildir. Bir başka insanın ona yardım ettiğini, öğrettiğini, verdiğini kabul edebilen kişi, Allah’a şükürde de işleyen aynı temel kabulü uygulamaktadır: bunu tek başıma yapmadım. Kendi kendime yeterli değilim. Aldım.

Pratik Yetiştirme

Geylani, her zaman olduğu gibi pratik öğütler verir. Her sabah üç nimeti sayarak güne başlayın. Soyut olanları değil. “Hayata şükrediyorum” veya “sağlığıma şükrediyorum” gibi, zihnin kalbi devreye sokmadan söyleyebileceği genellemeleri değil. Somut olanları. “Çocuğumun dün bana gülümsemesine şükrediyorum.” “Dostumla yaptığım sohbete şükrediyorum.” “Yağmurun yağmasına ve bahçenin yeşermesine şükrediyorum.” Somutluk, şükrü gerçek kılar. Zihni, genel bir kabul sunmak yerine, gerçekten verilmiş olana bakmaya zorlar.

İnsanlara teşekkür etme pratiği de bir o kadar önemlidir. Hz. Peygamber’in “İnsanlara teşekkür etmeyen, Allah’a şükretmez” hadisi, insanlar arası şükür ile Allah’a borçlu olunan şükür arasında doğrudan bir bağ kurar. Bu mantıklıdır; çünkü Allah’ın nimetlerinin çoğu insanlar aracılığıyla gelir. Sana öğreten hoca. Seni büyüten anne baba. Konuşman gerektiğinde dinleyen dost. Kapıyı açık tutan yabancı. Onlara teşekkür etmek yalnızca görgü değildir. Allah’ın cömertliğinin aktığı kanalları tanımaktır.

Gelenekten bir pratik daha: Sıkıntı içindeysen, senden daha ağır sıkıntıda olanlara bak. Nimet içindeysen, senden daha çok nimet verilmiş olanlara bak. Birincisi, hala ne kadar çok şeye sahip olduğunu göstererek şükür üretir. İkincisi, başkalarının ne kadar fazlasını aldığını göstererek tevazu üretir. İkisi birlikte, ruhu şikayet etmeyen ve kibirlenmeyen bir şükürlü tevazu halinde tutar.

Şükür ve Rıza: En Yüce Makam

Şükrün en yüksek ifadesi rızadır: Allah’ın takdirine gönülden razı olmak. Rıza, çabalamayı bırakmış birinin yorgun kabullenişi değildir. Veren ve alanın hikmetli, merhametli ve bizim göremediğimizi gören olduğuna dair aktif bir güvendir. Rızaya ulaşmış kişi, Allah’ın gönderdiğine yalnızca katlanmaz. Onu karşılar; çünkü takdirin ardındaki hikmete güveni, herhangi bir sonuca olan bağlılığından büyüktür.

Büyük Şazeli üstadı İbn Ataullah el-İskenderi, el-Hikem’inde bunu şöyle ifade etmiştir:

“Allah’ın seni arzundan kurtarmasına ya da mahpus olan kimseye yol açmasına şaşıran kişinin bu şaşkınlığı, basiret zayıflığından kaynaklanır. Çünkü Allah’a hiçbir şey büyük değildir.”

Daha önce ele aldığımız teslim, şükürle tamamlanır. Şükürsüz teslim, kasvetli bir katlanmaya dönüşebilir. Teslimsiz şükür, yüzeysel bir neşeye dönüşebilir. Birlikte, insan kalbinin Yaratıcısına verdiği tam yanıtı oluştururlar: Gönderdiğini kabul ediyorum ve bunun için Sana şükrediyorum. Her durumda hikmetini anladığım için değil, hikmetim yetmediği yerlerde, hikmeti benim anlayışımı aşan Hakim’e güvendiğim için.

İşte şükrün gerçekleştirdiği dönüşüm budur. Hayatın dışsal koşullarını değiştirmez. O koşulları yaşayan kişiyi değiştirir. Şükreden insanla nankör insan, dışsal olaylar açısından aynı hayatı yaşayabilir. Fakat farklı dünyalarda yaşarlar. Biri, cömert bir Rabb’in delilleriyle çevrili bir nimetler evreninde yaşar. Diğeri, hak ettiği halde henüz almadıklarının delilleriyle çevrili bir beklentiler evreninde yaşar. Fark, sahip olduklarında değildir. Bakış biçimlerindedir.

Kaynaklar

• Gazali, İhya’u Ulumi’d-Din (y. 1097)
• Abdülkadir Geylani, el-Fethu’r-Rabbani (y. 1150)
• İbn Ataullah el-İskenderi, el-Hikem (y. 1300)
• Kur’an-ı Kerim, 14:7, 14:5, 2:152, 98:5