Ne Şarklıyım Ne Garplı: Mevlana'nın En Yanlış Anlaşılan Şiiri

Şiir

Farsça orijinalden ilmi çeviriye yakın haliyle:

Ne Hristiyanım, ne Yahudi, ne Mecusi, ne Müslüman. Ne Şarklıyım, ne Garplı, ne karalıyım, ne denizciyim. Ne tabiatın atölyesindenim, ne dönen feleklerden. Ne topraktanım, ne sudan, ne havadan, ne ateşten. Ne arştan, ne ferşten, ne varlıktanım, ne yokluktan. Ne Hintliyim, ne Çinli, ne Bulgar, ne Saksinli. Ne iki Irak’ın memleketindenim, ne Horasan diyarından. Nişanım nişansız, mekanım mekansız, ne ten ne can. Ben canlar canındanım, Sevgili’denim. İkiliği bir yana koydum, iki cihanı bir gördüm. Bir isterim, Bir bilirim, Bir görürüm, Bir çağırırım. O evveldir, O ahirdir, O zahirdir, O batındır. Ya Hu’dan ve Ya men Hu’dan başka bilmezim.

Divan-ı Kebir, Gazel 441

Son mısra, “Ya Hu, Ya men Hu” (“Ey O, Ey O olan”), bir zikir formülüdür. Allah’ın mutlak varlık sıfatı üzerinden doğrudan anılmasıdır. Batı’da en çok okunan Coleman Barks versiyonunda bu satır, “that breath breathing human being” (“nefes alan o insan varlığı”) olarak aktarılır. Kur’an ayeti, zikir ve tevhid çağrısı tamamen silinmiştir.

Batı’da Dolaşan Versiyon

Barks’ın versiyonu şöyle başlar: “Not Christian or Jew or Muslim, not Hindu, Buddhist, Sufi, or Zen.” Orijinalden hemen bir sapma vardır. Mevlana Hindu, Budist veya Zen demez. Bunlar Barks’ın eklediği kategorilerdir, çünkü Amerikan okuyucusunun tanıyacağı bir evrenselcilik menüsü oluşturmak ister. Mevlana’nın saydığı kimlikler kendi dünyasının kimlikleridir: Hristiyan, Yahudi, Mecusi, Müslüman. Bunlar on üçüncü yüzyıl Anadolu ve İran coğrafyasının dini haritasıdır.

Barks’ın yaptığı şey bir çeviri değildir. Farsça bilmeyen bir Amerikan şairinin, Nicholson ve Arberry gibi on yıllarını Farsça, Arapça ve Osmanlıca ustalaşmaya vermiş akademisyenlerin düz çevirilerini alıp çağdaş Amerikan serbest nazıma dönüştürmesidir. Barks kendi girişlerinde yöntemini açıklar: “İslami üst yapıyı” çıkarır, çünkü bu unsurun modern okuyucunun altındaki evrensel insani deneyime ulaşmasını engellediğini düşünür.

Sonuç ticari olarak olağanüstü başarılıdır. “Essential Rumi” yarım milyonun üzerinde satmıştır. Ama ortaya çıkan figür tarihsel Mevlana değildir.

Bu Yanlış Okuma Türkiye’yi Neden İlgilendirir

Bu sadece Batılı bir sorun değil diye düşünmek cazip olabilir. Ama Barks fenomeni bir geri besleme döngüsü yaratmıştır. Batı’da üretilen “evrenselci Rumi” imajı, Türkiye’ye ve İslam dünyasına geri dönmektedir. Sosyal medyada paylaşılan Mevlana sözlerinin önemli bir kısmı, İngilizce Barks çevirilerinden Türkçeye yapılan geri çevirilerdir. Orijinal Farsça metinden değil, Barks’ın yeniden yazdığı İngilizce versiyondan türetilmişlerdir.

Bunun ötesinde, Türkiye’de de Mevlana’yı bağlamından koparan bir okuma geleneği mevcuttur. “Gel, gel, ne olursan ol yine gel” şiirinin atıf sorunları bir yana, Mevlana’nın “din üstü bir hümanist” olarak sunulması Cumhuriyet döneminden bu yana belirli siyasi ve kültürel işlevler görmüştür. Laik bir Mevlana imgesi, dini içeriğinden arındırılmış bir kültür figürü olarak daha kolay sahiplenilir. Bu sahiplenme, Barks’ın yaptığından farklı bir mekanizmayla ama benzer bir sonuçla, Mevlana’yı kendi bağlamından koparır.

Şiir Gerçekte Ne Anlatıyor

Bu gazel fenâ hakkındadır. Fenâ, nefsin (ego-benliğin) ilahi aşk tarafından o denli arındırılmış olduğu haldir ki tüm ikincil kimlikler dökülür. Mevlana “Ne Hristiyanım, ne Yahudi, ne Mecusi, ne Müslüman” dediğinde dinlerin eşit geçerliliği hakkında bir tez ileri sürmüyor. Nefsin dünyayı sınıflandırdığı kategorilerin yanıp kül olduğu bir bilinç halini tasvir ediyor.

Bu ayrım hayati önem taşır. Sufi fenâ anlayışında çözülen şey dinin hakikati değil, nefsin din üzerindeki mülkiyet iddiasıdır. Nefs her şeyi sahiplenir: milliyeti, mesleği, ailevi kimliği, hatta dindarlığı bile. “Ben Müslümanım” cümlesindeki tehlike “Müslüman” kelimesinde değil, “ben” kelimesindedir. Nefs kendini diniyle tanımladığında, din bir hakikat arayışı olmaktan çıkıp bir kimlik aksesuana dönüşür. Fenâ bu sahiplenmeyi yakıp kül eder. Geriye din kalır, ama “benim dinim” kalmaz. Geriye ibadet kalır, ama “benim ibadetim” kalmaz.

Fenâ halindeki kişi bütün geleneklerin dışında durup tarafsız bir mesafeyle bakan biri değildir. Dinin işaret ettiği hakikat tarafından öyle yutulmuş biridir ki kavramsal kaplar artık deneyimi tutamaz.

Bir benzetme: okyanusta boğulan biri “kıyıdayım” veya “teknedeyim” veya “köprüdeyim” demez. Kıyılar, tekneler ve köprüler geçersiz olduğu için değil, bunların hiçbiri o anki deneyimini tarif etmediği için. Mevlana’nın şiiri okyanustaki birinin çığlığıdır. Teknelerden kaçınma tavsiyesi değildir.

Fenâ ve Bekâ: Şiirin Anlaşılma Anahtarı

Tasavvuf geleneğinin bu hal için kesin bir terminolojisi vardır ve bu terminolojiyi bilmeden şiiri anlamak mümkün değildir. Fenâ tek başına bir makam değildir. Onun ardından bekâ (Allah’ta kalım) gelir. Fenâ ve bekâ birbirinden ayrılamaz; birincisi ikincisinin hazırlığıdır.

Fenâ halinde nefs çözülür, ikincil kimlikler düşer. Ama bu hal kalıcı bir yok oluş değildir. Bekâ halinde kişi sıradan hayata ve sıradan yükümlülüklerine döner. Fark şudur: artık bu yükümlülükler nefsin iddialarından değil, dönüşmüş bir bilinçten ifa edilir. Namaz kılan kişi hala namaz kılar, ama artık “namazımla övünenim” değildir. Oruç tutan kişi hala oruç tutar, ama artık “oruç tutan iyi Müslüman ben” değildir. Form kalır, ama formun arkasındaki nefsi sahiplenme buharlaşmıştır.

Bu, tasavvufun temel dengesini açıklar: ruhsuz form boştur, formsuz ruh da köksüzdür. Mevlevi yolu bu dengeyi kurumsal olarak korur. Sema ayininde manevi yükseliş halleri yaşayan derviş, ayin sonrasında mutfağa, hizmete, günlük namazlara döner. Fenâ formdan kalıcı bir çıkış değildir. Formu şeffaf kılan bir arındırmadır.

Bu şiir fenâ anını yakalar; bekâ anını değil. Bu nedenle tek başına okunduğunda yanıltıcı olabilir. Mevlana’nın külliyatının tamamı, fenâ ve bekâ arasındaki salınımın binlerce farklı ifadesidir. Bu tek gazeli çekip almak ve “Mevlana kimliklerin ötesinde” demek, bir nefes alışı çekip almak ve “insan sadece nefes alır” demek kadar eksiktir.

Herkesin Görmezden Geldiği Satırlar

Orijinalin son satırlarına bakın:

Bir isterim, Bir bilirim, Bir görürüm, Bir çağırırım. O evveldir, O ahirdir, O zahirdir, O batındır. Ya Hu’dan ve Ya men Hu’dan başka bilmezim.

“O evveldir, O ahirdir, O zahirdir, O batındır” Hadid suresinin üçüncü ayetinin (57:3) doğrudan alıntısıdır. Bu, Allah’ın zatı hakkında en merkezi Kur’an ayetlerinden biridir. “Ya Hu” bütün tarikatlar boyunca zikir formu olarak kullanılan bir ilahi çağrıdır. Şiir kozmik bir belirsizlikle bitmez. Allah’ın isminin tekrarıyla biter.

Her “Bir” kelimesi tevhidin vurgusudur. Bir isterim, çoğu değil. Bir bilirim, hepsini değil. Bir görürüm, farklılıkları değil. Bir çağırırım, belirsiz bir evreni değil. Bu, dinlerin eşitliği teziyle en uzak noktadır. Bu, mutlak tevhidin şiirsel ifadesidir.

Barks bu satırları “first, last, outer, inner, only that breath breathing human being” olarak aktarır. Kur’an ayeti kaybolur. Zikir kaybolur. Tevhid kaybolur. Yerinde bir wellness merkezinin meditasyon talimatına benzeyen bir ifade kalır.

Şiirdeki Coğrafyalar

Orijinal metin belirli coğrafyaları adlandırır: “iki Irak” (Arap Irakı ve Acem Irakı, ortaçağ idari bölümlemesi), Horasan (Mevlana ailesinin geldiği topraklar), Saksin (Volga kıyısında bir şehir). Bunlar rastgele yerler değildir. Mevlana’nın kendi hayatının ve onu biçimlendiren İslam medeniyetinin topraklarıdır.

Bu coğrafyaların varlığı şiirin bağlamını kesinleştirir. Mevlana Hindistan’dan veya Çin’den bahseder, çünkü bunlar dönemin bilinen dünyasının sınırlarıdır. İslam medeniyetinin ufkunu ve kendi coğrafi aidiyetlerini sayar, sonra hepsinin ötesinde bir konum tarif eder. Bu konum coğrafi değildir. Maneviydir. Bu konum “hiçbir yer” değil, “her yerin ötesi”dir, çünkü ilahi huzur mekanla sınırlanamaz.

Barks bu coğrafyaları tamamen çıkarır. Onların yerine “not out of the ocean or up from the ground” gibi soyut ifadeler koyar. Mevlana’nın İslam dünyasına özgü somut referansları, yersiz bir kozmik şiire dönüşür.

Tarihsel Mevlana

Mevlana 1207’de Belh’te (bugünkü Afganistan) bir İslam alimleri ailesine doğdu. Babası Bahaeddin Veled, kendi manevi günlüğü Maarif’i tamamen Kur’ani takva üzerine kurulu bir ilahiyatçı ve fakihti. Mevlana İslam hukuku, tefsir ve hadis eğitimi aldı. Şam ve Halep’te dönemin önde gelen alimlerinin yanında okudu. Konya’da babasının yerine medrese başına geçti ve Hanefi fıkhı öğretti.

Şems-i Tebrizi ile karşılaşması Mevlana’nın hayatının dönüm noktasıdır ve bu şiiri anlamak için bu karşılaşmanın doğru kavranması gerekir. Şems, Mevlana’ya İslam’ın ötesinde bir şey öğretmedi. Mevlana’ya kendi öğrettiği şeylerin derinliğini gösterdi. Medresede ders veren alim, kitaplarının işaret ettiği hakikatin canlı deneyimiyle yüzleşti. Bu deneyim onu İslam’dan uzaklaştırmadı; İslam’ın zahirinden batınına taşıdı. Şems’in kendisi de derin bir Kur’an bilgisine sahip, şeriatı titizlikle uygulayan bir dervişti.

Şems’ten sonra Mevlana’nın zahiri hayatı değişti: geleneksel akademik çalışmadan mistik şiire yöneldi. Ama iç çerçevesi özüne kadar İslami kaldı. Mesnevi, altı cilt ve 25.000’den fazla beytiyle Kur’an ve hadis üzerine akan bir yorumdur. Fîhi Mâ Fîh adlı nesir sohbetlerinde namazın, orucun ve şeriata bağlılığın merkeziliğini defalarca vurgular. Fetva verirdi. Beş vakit namazı kıldırırdı. Türbesi Kur’an hattıyla süslüdür.

Mevlana İslam’ı aşmadı. İslam’ın içine, çağdaşlarının çoğunun cesaret edemediği derinliğe indi. Tasavvufu İslami düşünceden bir sapma değil, onun yoğunlaşmasıdır.

Kimlik Aşkınlığının İronisi

Bu şiirin kullanılma biçiminde derin bir ironi vardır. Mevlana’nın tarif ettiği hal, tüm ikincil etiketlerin dökülmesini sağlayan ego çözülmesi, her geleneğin dışında duran biri tarafından ulaşılabilir değildir. Ancak bir geleneğin içine öyle derinlere inmiş biri tarafından ulaşılabilir ki o kişi geleneğin iç çekirdeğine varmıştır.

Mevlana’nın takipçilerinin biçimlendirdiği Mevlevi yolu, dünya üzerinde tasarlanmış en disiplinli manevi eğitim programlarından biridir. Çile (1001 günlük halvet) mutfak hizmeti, sessizlik, katı adab (manevi edep), şeyhe itaat ve tüm İslami yükümlülüklerin titiz yerine getirilmesini gerektirir. Dışarıdan “semazen dönüşü” olarak bilinen sema ayini kendiliğinden bir vecd dansı değildir. Duruş, yön, niyet ve her dönüşte okunan zikir konusunda belirli kuralları olan hassas bir şekilde koreografisi yapılmış bir ritüeldir.

Bu şiirin tarif ettiği hale bir kahve fincanı üzerindeki alıntıyı okuyarak ulaşılamaz. Sufi anlayışına göre, namaz, oruç, ilim, hizmet ve ehil bir mürşidin rehberliğini kapsayan canlı bir gelenek içinde yılların disiplinli pratiğiyle ulaşılır. Şiirin kutladığı kimlik aşkınlığı, aşılacak bir kimlik yapısını gerektirir. Kökü olmayan birinin kökü sökülmez. Nefs bağları olmayan birinin ilahi aşkın yakacağı bir şeyi yoktur.

Neden Önemli

Bu şiirin yanlış okunması salt akademik bir mesele değildir. Mevlana hiçbir geleneğe ait olmayan, serbest dolaşan bir manevi figür olarak sunulduğunda birkaç şey olur.

Birincisi, gerçek derinliği kaybolur. Kur’an tefsiriyle boğuşan, hadisi şiirine dokuyan, tasavvuf yolunun makamlarını kendisinden önceki yüzyılların birikimi üzerinden kavrayan Mevlana, popüler kültürün tebrik kartı figüründen çok daha ilgi çekicidir. Onu bağlamından koparmak evrenselliğini açığa çıkarmaz. Sesini en başta evrensel kılan şeyi yok eder.

İkincisi, bütün bir entelektüel gelenek silinir. Mevlana boşlukta yazmadı. Gazali’den, Senai’den, Attar’dan, İbn Arabi’den, altı yüzyıllık İslami manevi birikimden beslendi. Onu bu bağlam olmadan okumak, bir kütüphaneden koparılmış tek bir sayfayı okuyup bütün koleksiyonu okuduğunu sanmaktır.

Üçüncüsü, bu yanlış okuma belirli bir kültürel işlev görür. Mevlana’yı “din üstü” olarak sunmak, şiirinin İslam’la hesaplaşmadan tüketilmesine olanak tanır. Bu tarafsız bir eylem değildir. Bir gelenekten güzelliği çıkarırken geleneğin kendisini reddetmektir.

Şiiri Yeniden Okumak

Orijinale dönün ve şimdi bildiklerinizle bir kez daha okuyun.

Ömrünü Kur’an öğretmeye, namaz kıldırmaya ve öğrencilerini İslam hukukunun inceliklerinden geçirmeye adamış bir adam, bütün bu kimliklerin Allah ile öyle ezici bir karşılaşma tarafından yakılıp kül olduğu bir hali anlatan bir şiir yazıyor. Ve şiiri Allah’ın ismini tekrarlayarak bitiriyor.

Bu dinin reddi değildir. Dinin en derin noktasında ne olduğunun tarifidir. Evin içine öyle derinlere giden birinin tanıklığıdır ki öbür tarafından çıkmış, evin her zaman işaret ettiği açık gökyüzüne varmıştır.

Ney’in şarkısı aynı yerden çağırır. “Gel, gel, ne olursan ol” çağrısı aynı merhametten doğar. Ve tarihsel Mevlana, fakih, hoca, baba, ağlayan ve dönen ve Kur’an’a dayalı 60.000 beyit şiir yazan adam, tebrik kartlarının köksüz bilgesinden sonsuz ölçüde daha ikna edicidir.

Onu bütünüyle okuyun, yoksa okuduğunuzu iddia etmeyin.