Hâfız-ı Şîrâzî: Lisânü'l-Gayb

Şîrazlı Hâfız (Hâce Şemseddin Muhammed Hâfız-ı Şîrâzî, y. 1315-1390), Fars gazelinin en büyük üstadı ve İslâm dünyasının yetiştirdiği en çok sevilen şairlerden biridir. Farsça konuşulan hânelerde altı asırdır Dîvân’ı Kur’an’ın yanında bir yer tutar: bir elde vahiy kitabı, diğer elde iç sözün kitabı. Aileler arasındaki fâl-i Hâfız âdeti, yani Dîvân’ı rastgele açıp tefe’ül etmek, geleneğin ona yüklediği güvenin ölçüsüdür. Kendisine Lisânü’l-Gayb, yani “Gaybın Dili” denir; çünkü onu okuyan kalbin iç hâlini o derece hassas bir keskinlikle söyler.

Hâfız, kayıtların gösterdiği kadarıyla resmî olarak bir tarikate intisap etmedi. O bir hâfız, yani Kur’an’ı ezberleyen bir kişiydi (lakabı zaten buradan gelir); Şîraz’da Kur’an ilimleri tedris etti; siyasî olarak çalkantılı 14. yüzyılda zaman zaman Muzafferî ve İncuî saraylarına bağlı bir şair olarak yaşadı. Onun tasavvufu, Fars edeb geleneğinin tasavvufudur: klasik, alegorik, Kur’an ve Nebevî örneğe çapalı; Bâyezîd-i Bistâmî’den Senâî, Attâr ve Mevlana’ya uzanan hatta yerleşir. Bu geleneğe kattığı şey bir rejistirdir: her satırı aynı anda hem saray nezdinde bir gazel hem de iç bir ders olan, billûr berraklığında, sıkıştırılmış bir lirik ses.

Şîraz’da Bir Hayat

Hâfız, 1315 civarında, ömrünün hemen tamamını geçireceği şehir olan Şîraz’da doğdu. 14. yüzyıl Şîraz’ı Fars kültürünün ve tasavvuf ilminin önde gelen merkezlerinden biriydi; aynı zamanda İlhanlı sonrası dönemin istikrarsız siyasetinin sürekli çalkalandığı bir yerdi. Muzafferî hânedanı 1340’lardan itibaren Fars’ı kontrol etti; Hâfız, Mübârizüddîn Muhammed ile oğulları Şâh Şucâ ve Şâh Mansûr arasındaki şiddetli çekişmeleri ve 1387’deki Timur’un kısa ama ürkütücü Şîraz ziyaretini bu şehirde yaşadı.

Devrinin klasik medrese eğitimini aldı: Kur’an hıfzı (lakabını oradan alır), Arap dili, Kur’an ilimleri ve büyük ihtimalle dönemin standart tasavvuf metinleri. Bazı kaynaklara göre bir muhtesibin oğluydu; geçimini Kur’an öğreterek sağladı; muhtelif devirlerde bir saraya bağlandı, başka devirlerde gözden düştü ve sessiz yaşadı. Muzafferî Mübârizüddîn dinî bir lafızcıydı: meyhâneleri kapattı, sûfîleri sıkıştırdı. Hâfız’ın ömür boyu yaptığı zâhid, yani sözde-takvâlı yüzeysel sofu, eleştirisinin bir kısmı doğrudan o saray kültürüne ve onun taklitçilerine yöneliktir.

1390 civarında Şîraz’da vefat etti ve sonradan Hâfeziyye denilecek olan bahçeye defnedildi. Bugün İran’ın en çok ziyaret edilen ziyaretgâhlarından biridir. Mermer mezar taşında onun kendi iki gazeli yazılıdır.

Dîvân-ı Hâfız

Dîvân-ı Hâfız, yaklaşık 500 gazel, birkaç uzun kasîde ve mesnevî parçası, küçük bir rubâî ve mukatta’ât külliyatı içerir. Vefatından sonra dostu ve talebesi Muhammed Gülendâm tarafından derlenmiştir; el yazması geleneği geniştir ve nihâî bir tenkitli metin meselesi hâlâ tartışmalıdır. Modern Farsça standart neşirler Hânlerî (1980) ve Kazvînî-Ganî’nindir (1941).

Fars gazeli, sıkı bir formdur: genellikle yedi ile on iki beyitlik kısa bir lirik, tek bir kafiyeyi (redîf) ve aynı vezni paylaşan beyitlerden oluşur; iki şatrı kafiyeli bir matla ile açılır, şâirin kendi adını andığı bir mahlasla kapanır. Hâfız’ın bu formdaki hâkimiyeti Fars lirik şiirinin zirvesidir. Her gazel hem kendi içinde tamdır hem de yapısal olarak gözeneklidir: beyitler tek tek okunabilir, ama gazel bir bütün olarak sürekli bir ruh hâli ve iç bir argüman taşır.

Söz dağarcığı Fars tasavvuf lirik geleneğinin devraldığı söz dağarcığıdır: mey (şarap), sâkî (kadeh dağıtan), harâbât (meyhâne), gülşen (gül bahçesi), bülbül, zülf (sevgilinin saçı), hâl (yanaktaki ben), pîr-i muğân (Mecûsîlerin pîri, yani sûfî mürşid). Bu söz dağarcığı Hâfız’dan eskidir; Hâfız’ın yaptığı, onu o kadar ince bir biçimde işlemektir ki sonraki hiçbir Fars şairi onu aşamamıştır.

Şarap ve Meyhâne

Hâfız’ın şarabı, meyhânenin şarabı değildir. Klasik tasavvufun, 10. ve 11. yüzyılda Bâyezîd-i Bistâmî ve Ebû Saîd Ebû’l-Hayr ile başlayıp Senâî ve Irâkî üzerinden Hâfız’ın kendi çağına kadar uzanan alegorik söz hazînesinin şarabıdır. Bu söz hazinesinde:

• Mey / şarâb: ilahî aşk, kalbin sâkin öz-sahipliğini bastıran Sevgilinin muhabbetidir. Gazâlî’nin İhyâ’sından Câmî’nin Levâyih’ine kadar klasik tasavvuf kaynakları Fars şiirindeki şarabı tutarlı biçimde böyle okur. Hâfız da zaman zaman bu denklemi mısralarına doğrudan yazar; ihmâlkâr bir okuyucu kaçırmasın diye.

• Sâkî: şarabı sunan; ilahî aşkın kaynağı. Çoğu zaman bu figür pîr’dir; yani mürid kadehine şarabın ulaştığı doğrudan kap olan sûfî mürşid. Pîr’in arkasında ise Hak durur.

• Harâbât (meyhâne, viran): ilahî şarabın kabul edilebilmesi için sâkin benliğin yıkıldığı âşığın kalbi. Harâbât lafzen sokaktaki bir meyhâne değildir. Kendi öz-imgesi yarılmış olanın iç makâmıdır. Kavramsal akrabası, fenâ’dan önceki nefs’in harâbîsidir.

• Pîr-i muğân: sûfî mürşid. Bu arkaik Zerdüştî unvan ona çoğu zaman verilir; çünkü İslâm öncesi İran’ın “Mağ” şarapçısı, tasavvuf lirik geleneğinde resmî dinin kenarında duran, ilahî aşkı serbestçe nakleden simgesel bir figüre dönüşmüştür. İmge sembolik bir mecazdır, teolojik bir sempati değil. Hâfız bir Zerdüştî değildir; harâbât şiirinin tevarüs etmiş ikonografisini kullanmaktadır.

• Sevgili: en derin katmanda el-Hak’tır. Ara katmanlarda pîr’dir, Hz. Peygamber, sallallahu aleyhi vesellem, ve Sevgilinin “saçı” ile “beni” ilahî isimlerin cemâl (güzellik) ve celâl (heybet) tecellîleridir.

Bu alegorik okuyuş, dünyevî bir Hâfız üzerine sonradan giydirilmiş bir tasavvuf kıyâfeti değildir. Hâfız bizzat dört asırdır Fars tasavvuf geleneğinin kurduğu harâbât söz dağarcığının içinden yazar. Senâî, Attâr, Mevlana, Sa’dî ve bütün Fars tasavvuf lirik mirasını devralır. Onun gazellerini sıradan bir aşk şiiri ya da meyhâne türküsü olarak okumak, yüzeyi öz sanmaktır.

Rind ve Zâhid

Dîvân’ın merkezini iki figür kurar: rind ve zâhid.

Zâhid, yüzeysel sofu; dinî biçimi olup dinî özü olmayan adam. Aleni namaz kılar, dinî kıyâfet giyer, takvâsını ilan eder; içeride boştur. Namazı bir gösteridir; gösterisi de namazıdır. Zâhid, Hâfız’ın ömür boyu süren tek bir hedefidir.

Rind, yüzeyin ötesine geçmiş olan âşık. İlahî aşkın şarabıyla harâb olmuştur ve artık zâhid’in kıyafetine ihtiyacı yoktur. Rind, kimse görmezken namaz kılar ve caminin ön safındaki zâhid’den daha iyi kılar. Zâhid’in sımsıkı tuttuğu şeyi, takvâ imgesini, terk etmiştir. Geriye iç eylemin kendisi kalır: seyircisiz ve seyirciye ihtiyacı olmayan.

Modern çevirilerde rind zaman zaman şer’î sınırı tanımayan âsi olarak yanlış okunur: dini fırlatıp atan rezzâl. Bu Hâfız değildir. Rind dini fırlatmamıştır; rind dini içeriden geçerek içeri girmiştir. Hâfız bizzat bir Kur’an hâfızıydı ve beş vakit namazını kılardı; zâhid eleştirisi de Hasan-ı Basrî ile Râbia’dan beri bütün tasavvuf geleneğinde süregelen eleştiridir: gösterişli takvâ takvâ değildir, ve Hak’ın ziyaret ettiği tek yer kalbin gizli odasıdır.

Mebîn be-zhârî-i Hâfız ki der hırka-i seccâde Hezâr pîrahen-i rind-i pârsâ dârad.

Yıpranmış Hâfız’a yukarıdan bakma; o seccâde hırkasının altında hakîkî rindin bin gömleği vardır.

Bu beyit Hâfız’ın imzasıdır: harâb gibi görünen dış, hakîkî âşığın iç hayatının örtüsüdür; takvâ gibi görünen zâhid’in dışında saklayacak bir şey yoktur, çünkü içeride zaten hiçbir şey yoktur.

Hâfız ve Mevlana

Hâfız, Mevlana (1207-1273) ile aynı Fars tasavvuf lirik geleneğinin, bir nesil sonraki ve farklı bir tondaki sesidir. Mevlana sarmal, vecdli, taşkındır; Mesnevî’nin yirmi beş bin beyti aynı öğretiyi bin farklı açıdan ele alan uçsuz bir akıştır. Hâfız billûr berraklığında, sıkıştırılmıştır; tek bir gazeli, Mevlana’nın beş yüz beyte yayabileceği bir hakikati taşıyabilir.

İki ses tamamlayıcıdır. Yunus Emre ve Mevlana’dan ileriye Türkçede akan Anadolu tasavvuf rejistri ile Senâî’den Hâfız ve Câmî’ye Farsçada akan İran tasavvuf rejistri, tasavvuf lirik geleneğinin iki büyük koludur. İkisi de aynı şeyi söyler: ilahî aşk anlaşılabilir tek merkezdir, kalp onun alındığı yerdir, yol hizmet ve iç dikkatten ibarettir, ve dış din iç ateş olmadan boştur. Hâfız bunu, bir gazelini dikkatle okumanın bütün bir akşam aldığı bir formda söyler. Mevlana bunu, Mesnevî’yi dikkatle okumanın bütün bir ömür aldığı bir formda söyler.

Fars dindarlığı asırlardır ikisini birlikte yan yana koymuştur: bir rafta Mesnevî, başka bir rafta Dîvân-ı Hâfız; ikisinin de üstünde Kur’an.

Mirası

Hâfız’ın etkisi son derece geniştir. Farsça konuşulan dünyada İran’ın millî şâiridir; öyle bir anlamda ki hiçbir Avrupa ülkesinin tam karşılığı yoktur: mısraları gündelik konuşmaya yerleşmiştir, gazelleri klasik İran musikîsinde okunur, fâl-i Hâfız aile meclislerinde icrâ edilir, Şîraz’daki Hâfeziyye türbesini her yıl on binlerce kişi ziyaret eder.

İran dışında, Avrupa edebiyatına ilk geçişi Alman müsteşrik Joseph von Hammer-Purgstall’ın 1812 yılındaki Dîvân tercümesiyle oldu. Goethe bu tercümeyi öyle güçlü bir tesir ile okudu ki kendi Doğu-Batı Dîvânı’nı (West-östlicher Divan, 1819) buna karşılık olarak yazdı. Goethe şöyle der: “Hafiz hat keinen Gleichen” : Hâfız’ın eşi yoktur. Goethe üzerinden Hâfız, Emerson, Puşkin, Nietzsche ve daha geniş 19. yüzyıl Batı edebî muhayyilesine ulaştı. İngilizceye Gertrude Bell, A. J. Arberry, Dick Davis, Peter Avery ve daha pek çok mütercim tarafından tekrar tekrar çevrildi.

Daniel Ladinsky’nin İngilizce uyarlamaları aracılığıyla Hâfız’ın modern Batı’da yaygınlaşması, ne yazık ki gerçek Farsça Dîvân’da hiçbir mısra karşılığı bulunmayan büyük miktarda malzemeyi piyasaya sürmüştür. Gerçek Hâfız’ı arayan okuyucu için Dick Davis’in Faces of Love’ı, A. J. Arberry’nin Fifty Poems of Hafiz’i, veya Peter Avery’nin The Collected Lyrics of Hafiz of Shiraz’ı önerilir; üçü de doğrudan Farsçadan çalışmıştır.

Gelenekteki Yeri

Hâfız, büyük Fars tasavvuf lirik hattının sonunda durur. Ondan sonra gelenek Câmî (1414-1492) ve geç klasik şairlerle sürer, ama Hâfız zirvedir. Tasavvuf mirasındaki yeri, devraldığı söz dağarcığını eksiksiz alıp en üst formal sıkıştırma derecesiyle geleneğe geri vermiş olan birinin yeridir.

Daha geniş tasavvuf haritasında Hâfız, Fars lirik rejistrini, Yunus-Mevlana-Bayramî-Celvetî zincirinde gelişen Anadolu rejistrinin büyük yoldaşı olarak temsil eder. İki rejistr rakip değildir; aynı klasik Sünnî-tasavvufî mirasın Türk ve Fars dünyalarına taşındığı iki ana akıntıdır. Site bu iki akıntıyı paralel olarak işler.

Hâfız’ın harâbât’ının ünlü sembolü olan Harabât Meyhânesi, kendi başına bir makaledir; bu makale Hâfız’ı, Mevlana, Attâr ve Senâî’nin yanında, Fars tasavvuf silsilesinde hak ettiği yere oturtur.

Kaynaklar

• Hâce Şemseddin Muhammed Hâfız-ı Şîrâzî, Dîvân-ı Hâfız; standart tenkitli neşirler: Hânlerî (1980) ve Kazvînî-Ganî (1941)
• Dick Davis, Faces of Love: Hafez and the Poets of Shiraz (Penguin Classics, 2013)
• A. J. Arberry, Fifty Poems of Hafiz (Cambridge University Press, 1947)
• Peter Avery, The Collected Lyrics of Hafiz of Shiraz (Archetype, 2007)
• Leonard Lewisohn (ed.), Hafiz and the Religion of Love in Classical Persian Poetry (I.B. Tauris, 2010)
• Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (UNC Press, 1975), Fars tasavvuf lirik bölümleri
• Abdülbâki Gölpınarlı, Hafız Dîvânı tercümesi (İstanbul, 1968)
• Goethe, West-östlicher Divan (1819)